“NEMRUT DAĞI” VE KAXTA/KOLİK(2)

Aso Zagrosi

Geçenler de   “Nemrut Dağı”nın isminin  verilmesi konusunda Alman arkeologların anlatımlarını  aktarmıştım. Karl Humann ve Otto Puchstein kendilerine  “bu dağın ismi Nemrut Dağıdır”  diyen   Karl Sester’in  söylediklerini boşa çıkaran  açıklamalarını yayınlamıştım.  Sonuçta Karl Sester Osmanlı devletinin parayla çalışan  bir memuruydu.  Osmanlı devletinin istemi doğrultusunda   dağa ve tapınağa söz konusu  ismi  vermiştir.  “Nemrut Dağı ve Tapınağı”nın ismini  1882-83 yıllarında verilmiştir.

Yine  Alman arkeologlarla   birlikte çalışan Osmanlı yetkililerden biri olan Osman Hamdi Bey ile Osgan Efendi  1883 yılında kaleme aldıkları  “Le tumulus de Nemroud-Dagh. Voyage, description, inscriptions“adlı eserde  Nemrut isminin nereden geldiğine  dair  açıklama yapma zorunluluğunu duyuyorlar.  Söz konusu kitapta da  Müslüman halk  olağanın ve  doğalın dışına çıkan, heybetli   ve akılları  ermediği   eserleri  Nemrut’ta mal ediyorlar. Bundan dolayı  Mezopotamya, Suriye ve  Ön  Asya’da bir çok yere  Nemrut Kalesi, Nemrut Sarayı ve Nemrut tepesi  gibi isimler verilmiştir, diyorlar.

“Nemrut Dağı’na ilişkin  kaynakları okurken  Kürdistan’ın bir çok yerinde  olduğu gibi KAXTA’da da bir çok  şehir ve köy  değiştirilmiş ve  tanınmaz hale getirilmiştir.  Buna  coğrafi  jenosid  derler.

Kaxta  ve Nemrut üzerine   araştırma yaparken, her tarafta  Kaxta’nın önüne  “Kürdçesi KOLİK”  tabiri yerleştirilmiş durumdadır.  Bu tespitin gerçekle  alakası yoktur. Yani KAXTA, KOLİK’ın alternatifi değildir,  KOLİK KAXTA’nın  alternatifi olsun.

Biraz daha konuyu açarsak,  1880’lerin başında  Kiepert’in çizdiği geniş bir  Ön Asya  harita var.  Bu harita ’da  Samsat’tan  Eski Kahta’ta gidilirken  ŞEYH BABA  köyünün hemen üstünde  KOLİK köyü var.   Yakarı da Bölem ile  Kaxta Çayının yanında  dağa yakın bölgede de KAXTA var.  Yani KAXTA ve KOLİK  iki ayrı yerleşim birimiydi.  KAXTA kaza,   KOLİK tipik bir Kürd köyüydü.(Haritaya bakınız!! Hem KAXTA'yı ve hem de KOLİK köyünü kırmızı renkle işaretlemişim)

Aktüel olarak elimizde bulunan  Osmanlı belgelerinde  1918 yılında  Elazığ Valisi’nin talimatıyla  Kaxta’nın  merkezi “ESKİ  KAXTA” dan KOLİK köyüne  taşındı.

Bölge halkı  yoğun bir şekilde  KAXTA’ya   KOLİK demeye devam ettiler. Aynı şey ARGUVAN içinde  geçerlidir.  Arguvan Bizans İmparatoru  Birinci Basile tarafından yakılıp yıkıldı ve kalesi yerle bir edildi.   Arguvan yine halkın bilkincinde  varlığını devam etti.. 1893  yılında  Arguvan  aktüel olarak  Elazığ kazası olan  Maden’a bağlı  bir nahiye idi.(Arguvan üzerine yazdığım yazı serisinde üzerine duracağım)

T.C döneminde  Arguvan ismi görmezlikten gelinde  ve 1957 yılında “TAHİR KÖYÜ”ne   Arguvan ismi verildi.. Her halde bu TC tarihinde  bir ilkti. Eski ismi yeniden bir yere vermek. Bizim insanlarımız hala  Arguvan’a  Tahir Köyü demelerinin nedeni budur.  Bundan 60 yıl önce  Tahir Köyü’ne Arguvan ismi verildi ve bu  tüm hafızalarda canlıdır. Arguvan’da Tahir Köyü’nün alternatifi değil, biri Kürdçe ve diğeri  Kürdçe olmasın.  Arguvan eski ve tarihi bir isim.

KAXTA’da  çok eski ve tarihi bir yerleşim birimidir. Wikipedia’nın  KAXTA maddesinin Kürdçe bölümüne dahi  Kolik’in Türkçesi KAHTA diye  yazmışlar. Türklerle ne alakası  var KAXTA’nın? .    Türkler bizim bu topraklara gelmeden  çok önceleri KAXTA vardı.

Osman Hamdi Bey ile Osgan Efendi  1883 yılında kaleme aldıkları   yukarı sözünü ettiğim kitapta  Kaxta’nın içler  acıcı bir konumda olduğunu   40 civarında kulübe gibi evlerin bulunduğu  bir yerleşim birimi olduğunu söylüyorlar. Kaxta’da büyük bir kayanın üzerine inşa edilen bir Arap köşkü var ve arkasında  çok hızlı bir şekilde akan KAXTA çayı var.

Köşk üzerine yaptıkları incelemelerde Bizanslar tarafından inşa edildiği ve bir Bizans Haçını da tespit ediyorlar. Bölge Araplar tarafından işgal edildikten sonra Melik Mansur tarafından  köşk yeniden  tamir ediliyor ve görkemli bir hale getiriliyor.   Sözünü  ettiğim yazarlar   Melik Mansur dan 100 yıl sonra  köşkün yeni den bir tamiri yapılıyor.

Osman Hamdi Bey ile Osgan Efendi  KAXTA’ya ilişkin “Asırlardan beri bu saray ayaktadır. Yakın bir zamanda  KAXTA köyü   tümden kayıp olacaktır.   Uzun yıllar  Melik Mansur’un köşkü bu koca kayanın üzerinde varlığını sürdürecektir”diyorlar.

1 Nisan 1893 tarihinde  Paris’te yayınlanan   “LE YİLDİZ- L’Etoile Orientale” adlı  dergide  Akçadağ, Malatya, Adıyaman’da  meydana gelen bir depremden söz ediyor. Bu depremde  Kahta’nın  16 köyünde büyük bir hasar meydana geliyor. 279 ev yerle bir oluyor. 125 insan ölüyor ve 1600 hayvan telef oluyor.

Acaba  bu depremin  Osman Hamdi Bey ile Osgan Efendi’nin  sözünü ettikleri içler acısı durumda olan  Kaxta merkezi üzerinde  etkisi neydi bilemiyoruz.

 Osmanlı arşivlerinde de  çalışan Vital Cuinet,1891 yılında Paris’te yayınladığı “La Turquie d'Asie : géographie administrative, statistique, descriptive et raisonée de chaque province de l'Asie-Mineure“ adlı eserinin ikinci cildinde  genel Kaxta ve  merkezinin nüfus oranını  şöyle vermektedir.

KAXTA MERKEZİ

Müsülman: 1030

Kürd: 670

Kızılbaş:208

Ermeni: 92 

Toplam  2000

GENEL KAXTA NÜFUSU

Müsülman: 22.000

Kürd: 4034

Kızılbaş:13.200

Ermeni: 2900

Toplam  42. 134 kişi

Kaxta’nın  eski köy isimlerine  ve yeni köy isimlerine baktığım zaman tam  bir kıyım var.   Bu konuyu da başka bir yazıya bırakalım.

Aso Zagrosi