KÜRD KADINLARIN AVUKATI VE YURTSEVER   BİR KÜRD KADINI:  HEPSEXANA NEQİB

Aso Zagrosi

Çağdaş  Kürdistan tarihinde   politik ve  sosyal   olarak  önemli bir  rol   oynayan  kadınlardan  biri de  Suleymaniyeli    Hepsexana Neqibtir.  Hepsexan hakkında   bugüne  kadar  derli toplu  bir   çalışma  yapılmış değildir.   Bizim  elimizde   onun hakkında   çeşitli vesilelerle   yayınlanan  makaleler  dışında  fazla  bir  şey yok.

Hepsexana Neqib Kimdir?

Hepsexan  1891  yılında   Güney Kürdistan’ın   Suleymaniye şehrinde  dünyaya  geldi.   Hepsexan   Maruf Berzencî’nin  kızı ve  Kek Ahmedî  Şêx’in  torunu ve aynı zamanda    Kürdistan Kralı  Şêx  Mahmud  Berzencî’nin  amcasının  kızıdır.  Hepsexana Neqib,   Şêx  Mahmud  Berzencî’nin  Kürdistan Kralığı   sırasında  Başbakan  olan   Şêx  Mahmud  Berzencî’nin  kardeşi  Şeyh  Kadir  ile   1922  yılında   evlemiyor.   Bu  ailenin  kökeni Kürdistan’da   etkili  bir din adamı olan  Kadiri  Tarikatının  öncülerinden  olan   Şêx Maruf  Nodî’ye  dayanıyor.  Baban Mirliği  döneminde  Şêx Maruf  Nodî  yaşadığı  süreç  içinde   bu  Hanedanlığının  en etkili din adamıydı.    Kendiside Şêx Maruf  Nodî  gibi  Suleymaniyeli  olan   Nakşibendi  Tarikatını  Ortadoğu’ya  Kürdistan’a ve  o  dönem  Osmanlı  topraklarına   yayan   Mevlana Xalid,  Şêx Maruf  Nodî ile  olan   çelişki ve  kavgalarından  dolayı  bir  nevi  gönülü   sürgüne   çıktığını   biliyoruz.  Bizim  Kürdlerin  söylemiyle   “Serê  du beranan di dîzekê de nakele”… misalinde   olduğu  gibi   birinin   bölgeyi   terketmesi  gerekiyordu.

Hepsexana Neqib   Kürdistan’da  politik, dinsel ve  sosyal  olarak  etkili  olan  bir ailenin   kızı  olarak,  var olan  imkanlarını  kullanarak   Kürd  kadınlarını  korumaya ve   Kürd kadınlarının  okuma  yazma  öğrenmesine   önderlik  etmeye  başlıyor.   Suleymaniye’de  ailesel   sorunlar    yaşayan  kadınlar  ve  yoksul  kadınlar   sürekli  olarak  Hepsexana Neqib’e   baş vuruyorlardı..   Hepsexan    elinde  bulunan  imkanlar  çerçevesinde   kadınlara   ekonomik yardım yapıyor ve toplumsal  sorunlarını  çözüyordu.  Onun   Suleymaniye’deki   Diwan’ı    Kürd  kadınlarının   danışma   merkezi  haline  gelmişti.

Güney Kürdistan’da  İlk  Kürd  Kadın Örgütü  Hepsexana Neqib Tarafından  Kuruluyor

Güney  Kürdistan’da   ilk kadın  örgütü olan  “Komela  Afratên  Kurd” adlı  oluşum   28  Haziran 1930  tarihinde    Hepsexan’a  Neqib  önderliğinde  kuruldu.  Bu  kadın  kurumunun sekreterliğine   Hepsexan  ile   aynı  ismi  taşıyan  Cemil Sahib’ın  eşi   Hepsexana  İrfane Fani   getirildi.  20.yüzyılın   başlarında   kadın hakları,  kadın kurumları  ve  kadınlara   eğitim ocaklarını  açmak    kolay  bir  şey   olmadığı  açıktır.    Hepsexan’ın   kurduğu    bu  oluşum  siyasi faaliyetleri dışında  aynı zamanda   Kürd kadınları arasında  farklı alanlarda    bir dayanışma  aracıydı.

1919 yılında   İstanbul’da   kurulan “Kürd Kadınları Teâli Cemiyeti” de   yine   kendisi de Suleymaniyeli   olan   Mustafa Paşa Yamulki’nin kızı Encum Yamulki   sekreterliğinde yada başkanlığında    kuruldu. Kürd kadın oluşumunun kuruluşunu ve amaçlarını açıklayan   Encum Yamulkidir.   Sevgili Rohat Alakom bir belgeye dayanarak Şerif Paşa’nın eşi Emine’nin   başkan olabileceğini gündeme getirdi. Emine Hanım o dönem yurtdışındadır.   Büyük   ihtimal Emine Hanım   fahri başkan oluyor. Encum Yamulki daha sonra tıp eğitimini görüyor ve Paris’e yerleşiyor.(Yamulki ailesi hakkında bilgi sahibi olmak isteyen arkadaşlar benim Mustafa Paşa Yamulki Anısına yazdığım yazı serisine bakabilirler-Aso)

Hepsexan   sadece   Güney Kürdistan’da   ilk kadın   örgütlenmesine önderlik etmiyor, aynı zaman da   ilk kadın okuluna da önderlik ediyor.     Hepsexan   kendisine ait olan bir evde kadınlar için okuma yazma kurslarını açıyor ve kendisi de bu kurslara katılıyor. Hepsexan daha   sonra bu evi eğitim kurumuna bağışlıyor.

Hepsexana Neqib   Yurtsever Bir Kürd Kadınıydı!!

Şêx Mahmud Berzencî’nin   Kürdistan Kralığı sırasında 1923 yılında   Simko Şikak   Suleymaniye şehrini   ziyaret ettiği etti. Şêx Mahmud Berzencî   Simko’nun geleceği günü tatil ilan etti. 10 binlerce Kürd, kadın, erkek, çocuk ve yaşlı demeden her kes Suleymaniye   sokaklarına   döküldü.. Simko Şikak tam bir kral gibi karşılandı.   Her halde   Kürdistan çağdaş tarihinde Kürdistan bir parçasından diğer parçasına geçen bir Kürd liderini bu denli görkemli bir şekilde   karşılamak   bir ilkti.   Hepsexana Neqib   Suleymaniyeli kadınların Simko Şikak’ın karşılama törenine aktif bir şekilde   katılması için ciddi bir rol oynamıştı.  

Hepsexana Neqib   sadece kadın hakları konusunda değil,   Kürd   ulusal haklarını talep etme   hususunda da   önderlik   eden bir Kürd kadıydı.  1930’da İngiltere ve Irak arasında yapılan antlaşmada   Kürdlerin haklarını görmezlikten gelinmesi ve yapılan seçimlerde Kürd yurtsever adaylarının dışlanması Suleymaniye   halkını   ayağa kaldırdı.     Suleymaniye halkı 6 Eylül 1930 tarihinde   barışçıl bir gösteri yapmak için “Ber Dergay Sera”(Sera Kapısında) toplantı..   İngiliz ve Irak askerleri     barışçıl göstericiler üzerine   kurşun yağdırdılar.   Bu katliamda bir dizi Kürd öldürüldü, yaralandı ve yürüyüşe önderlik eden bir dizi Kürd yurtsever aydını ve ileri geleni tutuklandı.

Daha önceleri   Hepsexana Neqib’in   1930 yılında Cenevre’deki   Milliyetler Cemiyetine   bir mektup yazıp   Kürdlerin   kendi toprakları üzerinde   kendi ulusal kaderini tayin etmesini gündeme getirdiğini biliyorduk.   Bu son yıllarda   Dr. Kemal Mazhar Ahmed   İngiliz belgeleri içinde   Hepsexana Neqib’in   bir başka   mektubunu buldu.

6 Eylül 1930 tarihinde   Suleymaniye’de   barışçıl göstericilere karşı yapılan katliam   “Roja Reş a şeşê Îlonê” olarak bilinmektedir.

Bu katliam üzerine   gösterileri örgütleyen biri olan   şair Faîq Bêkes(Şerko Bêkesin babası), Pîremêrd ve Mamoste Goran dahil olmak üzerine   bir çok Kürd şairi şiirler yazdı. O dönem Şeyh Mahmud Sîdek’te gözetim altında bulunuyordu..   Katliamdan sonra   Hepsexan’ın   eşi dahil olmak üzerine bir dizi Kürd ileri geleni tutuklanmış, Kerkük ve Bağdat’a   gönderilmişti.

Hepsexana Neqib’in     katliamdan bir gün sonra   yani 7 Eylül 1930 tarihinde Bağdat’ta bulunan   İngiliz yetkililerine   çok sert bir dil ile   bir mektup yazıyor.

Hepsexan çok nazik, terbiyeli ve   gül yüzlü bir insan olarak   İngiltere’nin   Irak sorumlusuna   yazdığı mektupta hiç bir selam vermeksizin   doğrudan   suçlamaya başlıyor.   Mektup ‘ta   6 defa   yasalardan   söz ediyor ve İngiltere’nin koyduğu yasalara   dahi bağlı kalmadığını ve sivil halka karşı   katliam yaptığına dair suçlamalardan bulunuyor.   Hepsexan   İngiltere ve Irak’ın   zorla   hiç bir kıymeti olmayan insanları   seçmek için   halka   empoze ettiğini ve halk bunu istemediğinden dolayı   sokaklara döküldüğünü söylüyor.

Hepsexana Neqib mektubunun devamında ise “ Biz Kürdler   bu yapılan vahşi katliamı protesto ediyor ve   damarlarımız da Kürdlük kanı   olduğu süreci bu yapılanları gündeme getireceğiz”   diyor.

Hepsexana Neqib,     Doğu Kürdistan’da 22 Ocak 1946 tarihinde kurulan    Demokratik Kürdistan Cumhuriyeti konusunda da boş durmuyor ve maddi yardım yapıyor.   Bu konuda   Pêşawa Gazî Muhammed’in   kendisine   gönderdiği   bir   teşekkür   mektubu var.

Newroz Bayramının   Güney Kürdistan’da   ateşler eşliğinde   kutlanması sürecinde Hepsexan   sûrekli olarak   Şaîr Pîremêrd’in yanındaydı.. Kadınları aktif bir şekilde   Newroz kutlamalarına katılmalarını   sağladı.

Tüm ramazan ayı boyunca   Suleymaniye’deki “Mizgefta Gewre”de   akşam   yemekleri   bir gelenek haline gelmiştir.. Bu geleneği de başlatan ve yaşamı boyunca   sürdüren de Hepsexandır.

Hepsexana Neqib   12 Nisan 1953 tarihinde   Kürdistan halkına   veda etti.. Ama, o   siyasal duruşuyla, yurtseverliği ile   ve Kürdistan’da bir çok ilke imza atan   örnek   bir Kürd kadını olarak Kürdistan tarihinde (Kürdler onun için fazla bir şey yapmasalar dahi)   gereken yerini almıştır.

Bazı gözlemciler   “Hepsexan   diwana geldiği zaman   eşi   Şeyh Kadir   önünde   ayağa kalkardı” derler.

Şeyh Kadir haklıydı!!!

Kaynaklar:

Dr. Kemal Mazhar Ahmed, Kurd û Kurdistan, Le Belgename Nîhînîkanyî Berîtanî da,

Sozan Omer, Hepsexanî Neqîb, Jinek pêşeng û reçeşkên,

Lilian Odeshe, Hepsexanî Neqîb

Aso Zagrosi

27.02.2016