„Ararat Kartalı“: İhsan Nuri Paşa

 Aso Zagrosi

Daha önceleri çeşitli vesilelerle „Ararat Hükümeti“, Kurdistan Ulusal Lıgası-Xoybûn ve „İhsan Nuri Paşa’nın Anısına“ kaleme aldığım yazılarda sık sık İhsan Nuri Paşa’nın yaşamı ve mücadelesi üzerine durdum.

Fakat, hâlâ İhsan Nuri Paşa’nın yaşamı, mücadelesi ve eserleri konusunda bir dizi açığa çıkarılması gereken hususlar var, İhsan Nuri’nin bilinmeyen ve açığa çıkarılması gereken yanları var.

Örneğin değerli Kürd tarih araştırmacılarından ve şehid M. Cemil Rojbeyani’nin „Kürdlerin Kökeni“ adlı eserin İhsan Nuri Paşa’ya ait olmadığına dair iddiası..

Başka biri söylese fazla bir şekilde ciddiye alınmayabilinirdi. Fakat, eğer Kürd tarihinin aşıklarından biri olan ve aynı zamanda İhsan Nuri Paşa’nın en yakın dostlarından biri olan M. Cemil Rojbeyani böyle bir şeyi söylüyorsa ciddi bir şekilde üzerine düşünülmesi gerekir.

Rojbeyani’nin bu iddiası üzerine onlarca yıl geçmesine karşın hâlâ bu konu hiç bir Kürd araştırmacısı tarafından incelenmiş değildir.

Aslında İhsan Nuri Paşa’nın İran’daki sürgün yaşamı hakkında da Kuzey Kürdistan’da fazla bir şey bilinmiyor.

Bugüne kadar çeşitli Kürd şahsiyetleri, bölgeleri ve aşiretleri hakkında yaptığım araştırmalar ve yayınladığım yazılar ardından konularla ilgili olan bir çok Kürd benimle farklı kanallarla ilişkiye geçtiler.

Sömürgeciler, Kürdlere ve Kürdlerin tarihine ilişkin giriştikleri jenosidlerden dolayı bir çok Kürd yıllar sonra jenosid kurbanı olarak, ailelerinin, bölgelerinin, aşiretlerinin tarihini ve ailelerinden gelen tanınmış Kürd şahsiyetleri hakkında bilgi ve belgelerin peşinde koşuyorlar.

Ne yazık ki, bu güne kadar İhsan Nuri Paşa hakkında yapılan çalışmaların hiç birinde İhsan Nuri’nin yaşıyan akrabaları hiç gündeme gelmediler.

İhsan Nuri Paşa’nın evlatlık olarak aldığı Zehra adlı kızın dışında çocukları olmadığını biliyoruz.

İhsan Nuri bir aşiret yapılanmasından geliyor ve acaba amcaları yada dayıların çocukları yokmu?

Ne yazık ki bugüne kadar bu husus üzerine hiç durulmadı. Hiç kimse de İhsan Nuri Paşa’nın akrabası olarak ortaya çıkmadı..

Mesela İhsan Nuri Paşa’nın eşi Yaşar Hanım’ın akrabaları biliniyor. İran’a gidip Yaşar Hanımla görüşüyorlar. Yaşar Hanım bir kaç defa Türkiye’yi ziyaret ediyor. Bende Yaşar Hanım’ın akrabalarından biriyle ilişkiye geçtim..

Fakat, şimdiye kadar İhsan Nuri Paşa’nın hiç yakın bir akrabası ortaya çıkmış değil..

Acaba akrabaları yok mu?

Acaba, sömürgecilerin vahşetlerinden dolayı mı ortaya çıkamıyorlar?

Bilmiyorum.

İhsan Nuri Paşa’nın ailesi ve yaşamı hakkında daha detaylı bilgiler elde etmek için bu hususunda irdelenmesi gerekir.

İhsan Nuri Paşa hakkında daha ciddi bir arşiv oluşturmak amacıyla kafama takılan bir iki soruyu sesli bir şekilde ifade etmeye çalıştım.

Bugün burada üzerine durmak istediğim nokta değerli Kürd araştırmacılardan Dr. Yasin Serdeşti’nin “ Dr. Haşimi Şirazi’nın Anılarında Ararat Kartalı İhsan Nuri Paşa’nın sürgün yaşamı üzerine bir kaç sayfa“ adlı makalesindeki İhsan Nuri hakkındaki bilgilerdir.

Dr. Haşimi Şirazi’nın anıları 2001 yılında Tahran’da Farsça, „Xatirat Dr. Haşimi Şirazi“ adı altında 282 sayfadan oluşan iki cilt halinde yayınladı.

Dr. Haşimi Şirazi, İhsan Nuri Paşa’nın en yakın dostlarından biriydi. O da yıllarca Tahran’da yaşadı ve bu süreçte ailesel olarak çok yakın ilişkiler içindeydiler.

Dr. Haşimi Şirazi, yurtsever ve politik bir Doğu Kürd kadrosuydu.. Şirazi, „Demokratik Kürdistan Cumhuriyeti“ Başkanı, Pêşewa Qazi Muhammed’in eniştesiydi.Dr. Haşimi Şirazi Kürdistan Cumhuriyeti ve Kürdistan Demokrat Partisi kurulmadan önce Doğu Kürdistan’da kurulan ve çok ciddi bir kitle tabanına ulaşan „Komelay Jiyanewe Kurd“un yani bizim kısacası „JEKAF“ dediğimiz oluşumun üyelerinden biriydi. Dr. Şirazi, Pêşawa Qazi Muhammed’in istemi doğrultusunda Tahran’a gidiyor.

Demokratik Kürdistan Cumhuriyeti’nin yıkılmasından sonra Dr. Haşimi Şirazi, İran Komünist Partisi TUDEH ile ilişkiye geçiyor. Geçen yüzyılın altmışlı yılların ortalarında tutuklanıyor ve bir kaç yıl hapis yatıyor. Dr. Şirazi Tahran’da Diş hekimliğini okuyor ve yıllarca Mahabad dahil olmak üzere bir çok Kürdistan ve İran şehrinde diş doktorluğunu yapıyor.

Dr. Haşimi Şirazi, 1997 yılında Tahran’da kanser hastalığından dolayı fiziki yaşama veda ediyor. Cenazesi Mahabad’a götürülüyor Kürdistan Milli Şairlerinden Hêmîn ve Hejar Mukriyanî’ ikilisinin mezarlarının yakınına “Budax Sultan Mezarlığında” toprağa veriliyor.

Dr. Haşimi Şirazi, uzun yıllar Tahran’da yaşadığından dolayı kendi söylemiyle “Ararat Kartalı, İhsan Nuri Paşa” ile yakın dostluk kuruyor ve bu ilişki İhsan Nuri’nin ölümüne kadar devam ediyor.

“Ararat Kartalı, İhsan Nuri Paşa” Cibranlı Xalid Bey’in önderliğinde kurulan Azadi Partisi’nin kurucu “40 Kahraman”(İsmail Hakkı Şawês)larından biri olarak “Beytülşebbab Direnişi”ne ve daha sonra “Ararat Hükümeti” döneminde de yıllar boyunca sömürgeci Türk devletinin korkulu ruyası haline gelen Kürd subaylarından biriydi.

İhsan Nuri Paşa, “Ararat Hükümeti” döneminde sömürgeci Türk devletine karşı yürütüğü tavizsiz mücadelesi dünyanın tüm Kürdleri tarafından sempatiyle karşılık buluyordu. Bu anlamda o Doğu Kürdleri tarafından tanınan bir Kürd lideriydi.

Dr. Haşimi Şirazi, Mahabad’tan Tahran’a gitmeden çok önceleri Kuzey Kürd liderlerinden General İhsan Nuri Paşa’nın Tahran’da ilticacı olarak yaşadığını biliyor. Tahran’a gittikten sonra yakın çevresine ve dostlarına İhsan Nuri Paşa’nın evini soruyor ve Tahran’ın ana caddelerinin üzerinde ve çevre mahaleleye düşen evini tespit ediyor.

Dr. Haşimi Şirazi, İhsan Nuri Paşa ile tanışmadan önce onun hakkında bazı bilgilere sahip olduğunu yazıyor. Bu bilgilerden biri Osmanlı devleti İngilizlerin işgaline uğradıktan sonra Mustafa Kemal, orduda subay olan İhsan Nuri Paşa ile bir antlaşma yapıyor. Bu antlaşmaya göre birlikte İngilizlere karşı ayaklanacakları ve İngilizler ülkeden kovulduktan sonra ortak bir Kürd-Türk devleti oluşacaklardı. Fakat, Mustafa Kemal yapılan antlaşmaya uymuyor ve tam tersini yaparak Kürdleri dıştalıyor.

Dr. Haşimi Şirazi İhsan Nuri Paşa’nın Xoybun’un talimatıyla Ağrı Dağı’na çekildiğini Mart 1920’den 1925 yılına kadar tam dört yıl boyunca Türk devletine karşı savaştı ve Özgür Kürdistan bayrağını Ağrı doruklarında dalgalandırdı.(Dr. Şirazi’nin Anılarından İhsan Nuri Paşa ilgili bölümleri Farsça’dan Kürdçeye çeviren Dr. Yasin Serdeşti, Dr. Şirazi’nin verdiği tarihleri haklı olarak düzeltiyor 1927 ve 1930 yıllarını veriyor)

Dr. Haşimi Şirazi, İhsan Nuri Paşa ve subay arkadaşları ve yandaşları İstanbul’dan gelerek Ağrı Dağı’na çıktıkların yazıyor. Bu bilgi yanlıştır. Çünkü, İhsan Nuri Paşa İran’dan Ağrı Dağına çıkıyor. Belkide bu bilgi Beytülşebbab hareketi için değerlendirilebilinir. İhsan Nuri ve yanındaki Kürd subayları Beytülşebbab ayaklanmasının yenilgisinden sonra yurt dışına çıktılar.

Dr. Haşimi Şirazi, Ağrı Direnişinin Türk devletine karşı 4 yıl sürdüğünü ve Türk devleti İran ve Sovyetler Birliği ile anlaşarak direnişten kurtulduğunu yazıyor. Dr. Şirazi, Sovyetler Birliği ve İran’ın İhsan Nuri’yi yaşanan gelişmelerden haberdar ettiklerini ve kendisine iltica kapısını açık bıraktıklarını söylüyor.

Yine Dr. Şirazi’nin verdiği bilgilere göre İhsan Nuri Paşa 110 kişiyle Ararat’ı terkederek Tebriz’e gidiyorlar. Tebriz’den İhsan Nuri Paşa postaneye giderek İran Şahına Tebriz’e geldiklerini telgraf ile bildiriyor. Fakat, İran bölgesel yetkilileri İhsan Nuri ve arkadaşlarının Tebriz’e kadar gittiklerinden haberleri yoktu.. Bundan dolayı İran Şah’ı kendi adamlarına kızıyor. Şah bölgedeki askeri komutan Muqedem ile ilişkiye geçiyor ve kendisine kızdıktan sonra ona İhsan Nuri ve arkadaşlarıyla birlikte Tahran’a gitmelerini istiyor.

Türk devleti İhsan Nuri Paşa’nın İran’a sığındığını duyduğu zaman hemen İran Şah’ı ilişkiye geçiyor ve İhsan Nuri Paşa’yı Türkiye’ye teslim etmesini istiyor.

Dr. Haşimi Şirazi, İran’ın kendi çıkarlarını korumak ve Türkiye ile dostluk ilişkilerini bozmamak amacıyla Türkiye’nin isteğini yerine getirmek niyetinde olduğunu yazıyor. Yine Dr. Şirazi’nin verdiği bilgilere göre Taşnak Partisi’nin İran bölümü başkanı Mr. Sarkis, İhsan Nuri’yi tanıdığından ve dostluk ilişkileri olduğundan dolayı İngiltere’nin Tahran Büyükelçisi’yle ilişkiye geçiyor ve bu kanal vasıtasıyla Türkiye’nin bu isteğini boşa çıkarıyor.

İran Şahı, Türklerin gönlünü almak için İhsan Nuri Paşa’yı Türkiye’nin sınırından uzak olan Kirman’a gönderiyor ve orada 4 yıl boyunca hapis yatıyor. 4 yıl sonra İhsan Nuri Paşa’ya Tahran’a gelme izni veriliyor ve düzenli gözetim şartıyla kalıyor. Bu arada İran devleti İhsan Nuri Paşa’ya aylık olarak 240 Tomanlık maaş bağlıyor. İhsan Nuri Paşa’nın bir iki arkadaşı dışında diğerleri kendi istekleriyle Irak üzeri Suriye’ye gittiler.

İhsan Nuri Paşa, eşi Yaşar Hanım ve Yaşar’ın annesi birlikte Tahran’da kalıyorlardı. Dr. Şirazi, İhsan Nuri Paşa’ya Zehra ismind bir evlatlık buluyor. Zehra İhsan Nuri ve Yaşar Hanımın ölümüne kadar kendilerine hizmet ediyor.(Daha detaylı bilgi için benim İhsan Nuri Paşa’nın Anısına adlı yazı serime bakabilirsiniz)

Dr. Şirazi’nin verdiği bilgilere göre, İhsan Nuri, alçak gönülü, yüksek ahlaklı, kimseden kötü olarak bahsetemeyen ve yumuşak bir insandı. Tahran’da yaşıyan özgürlükçü kesilen bir çok insan İhsan Nuri Paşa’yı bayramlarda dahi ziyaret etmiyorlardı. İhsan Nuri Paşa yalnız bir insandı, hiç bir zaman kötü durumundan dolayı yakınmıyordu ve hiç kimseden bir beklentisi de yoktu. İhsan Nuri ülke ve dünyadaki gelişmeleri yakından takip ediyordu. Bir çok alanda düşünce sahibiydi. Dr. Şirazi’nin verdiği bilgilere göre İhsan Nuri Paşa Kürd ve Kürdistan aşığıydı. Kürdler hakkında yazılan küçük bir şeyde olsa onu memnun ediyordu.

Dr. Haşimi Şirazi’nin anlatımlarına göre 1953 yılında İran Şahı yeniden iktidara geldi ve SAVAK’ı yeniden oluşturdu. İhsan Nuri Paşa’nın maddi ve manevi durumu çok kötüydü.

İhsan Nuri Paşa, eşi Yaşar Hanım ve Dr. Şirazi’nin kendilerine bulduğu evlatlıkları olan Zehra ile birlikte İran ordusunda havacılık alanında görevli olan bir subayının evinde iki odada kirada oturuyorlardı. Bilindiği gibi Yaşar Hanım’ın annesi 1945’de vefat etmişti ve Tahran’da toprağa verilmişti.

İhsan Nuri Paşa ayda 240 Toman ilticacı maaşı alıyordu. Bu paranın 140 Toman’ının kiraya veriyorlardı. Geriye kalan 100 Toman ile 3 kişi bir ay boyunca geçinmek zorundaydılar.

Dr. Haşimi Şirazi, İhsan Nuri Paşa’nın çok gururlu bir insan olduğunu, fakir ve geçimini sağlamakla zorlandığını dışarıya sızdırmak istemiyordu. Bazen kirlenmiş tabak, tencere, çatal ve kaçıkları bilinçli bir şekilde suyun başında bırakarak evde kazan kaynadığı ve sıcak yemeklerin yapıldığı imajını veriyorlardı. Ama, aslında İhsan Nuri Paşa’nın kuru ekmek ve sudan başka bir şeyleri yoktu. İhsan Nuri Paşa, bir Kürd liderinin ve milletinin özgürlüğü için tüm yaşamını feda eden birinin, milleti tarafından terkedildiğini ve yoldaşlarının kapısını çalmadığını bilinmesini istemiyordu.

Dr. Şirazi İhsan Nuri Paşa’nın içinde bulunduğu kötü durumdan çok rahatsız duyduğunu ve bu durumdan kurtulmak için İhsan Nuri’ye bir öneri götürdüğünü söylüyor.

Dr. Şirazi önerisinde devlete bir mektup yazmasını, Şah Rıza döneminde kendisine verilen 240 Toman ile geçimini sağlamadığını, ya benim yaşamımı iyileştirmek için bir çok çözüm, yada İran’ı terketmek için bana izin verin şeklindedir.

İhsan Nuri, Dr. Şirazi’nin yapmış olduğu öneriyi reddediyor. Gerekçe olarak İhsan Nuri bu girişimin dilencilik olduğunu, hem kendi kişiliğini ve hemde milletinin ulusal kişiliğini Şah’ın yanında küçük düşüreceğini ileri sürüyor.

Dr. Şirazi yapmış olduğu önerinin arkasını bırakmadığını, başka bir gün bu öneriyi Yaşar Hanım’a açtığını ve kendisinden yardım istediğini yazıyor.

Dr. Haşimi Şirazi, Yaşar Hanım’a mektubu yazacağını, iki gün sonra yeniden geleceğini ve Yaşar Hanım’dan bu arada İhsan Nuri Paşa’yı yumuşatmasını istiyor.

Bu arada Dr. Haşimi Şirazi, Şah’a gereken mektubu yazıyor ve bir kaç gün sonra Yaşar Hanım’ında hazır bulunduğu bir anda İhsan Nuri’yi ziyaret ediyor ve mektubu önüne koyuyor. Böyle bir ortamda İhsan Nuri sessiz kalmayı tercih ediyor. Dr. Haşimi Şirazi, kendi eliyle mektubu postaya veriyor. Aradan bir ay geçmeden İhsan Nuri ilticacı maaşını almaya giderken yetkililer kendisine 2000 Toman veriyor. İhsan Nuri Paşa parayı aldıktan sonra şehir otobusuyla Dr. Şirazi’ye uğruyor ve ona durumu anlatıyor.

Dr. Şirazi, İhsan Nuri’ye verilen paraya çok sevindiğini ve sanki kendisi milyonlarca Toman kazandığı duygusuna kapıldığını yazıyor.

Bu taraihten itibaren İhsan Nuri Paşa aylık olarak 2000 Toman maaş aldı.. Geçmişte mecburiyet karşısında İhsan Nuri Paşa’yı ziyaret edenler de daha sık gitmeye başladılar. Bu arada İhsan Nuri Paşa’yı ziyaret eden ziyaretçilerde çoğaldı. Eskide gelen misafirlere ancak kesme şekerle çay ikram edebiliyordu. Bu sefer misafirlerine kahve, tatlı ve hatta meyve çeşitlerini dahi ikram edebiliyordu.

Dr. Haşimi Şirazi, İhsan Nuri Paşa ile olan ilişkilerine değinirken kendisinin bu yüksek değerli Kürd liderine karşı özel bir saygısı olduğunu, tanıdığı günden ve ölümüne kadar kendisinden uzaklaşmadığını yazıyor.

Dr. Şirazi, bir hafta içinde kendisini 2 yada 3 sefer ziyaret ettiğini ve elinden geldiği ölçüde kendisine hiç bir yardımı esirgemediğini yazıyor. Dr. Şirazi, İhsan Nuri Paşa’ya karşı derin bir saygısının olduğunu ve kendisinden ne istediyse yaptığını yazıyor.

Dr. Haşimi Şirazi, İhsan Nuri’ye 4 defa motosiklet çarptığını ve dörtüncüsünde İhsan Nuri’nin yaşama veda ettiğini yazıyor. Acaba bu kazalar!!! tesadüfi midir? diye soruyor. Dr. Haşimi Şirazi, İhsan Nuri Paşa’nın 1892 yılında dünyaya geldiğini, 6 Mart 1976 tarihinde saat 18.00’de motorsiklet çarpması neticesinden bir gün Sina hastanesin de kaldıktan sonra vefat ettiğini yazıyor. İhsan Nuri Paşa Tahran’da bulunan “Behişti Zehra Mezarlığı”nda 58/9 bölümünde ve 12 sayılı parçada toprağa verildi.

Dr. Haşimi Şirazi’nin anlatımına göre İhsan Nuri Paşa’yı toprağa verme töreninde Yusuf Kurdnijad’ın kaleme aldığı İhsan Nuri’yi öven ve ulusal yanı güçlü olan bir şiiri okuduğunu ve şiirin orada bulunanları duygulandırdığını ve hatta ağlattığını söylüyor. Dr. Haşimi Şirazi’nin verdiği bilgilere göre bu merasim de iki tane SAVAK yönetici yardımcıları, bazı Savak birimlerinin yöneticileri, Barzani ailesinin bir kaç temsilcisi, Caf Aşiretinden bazı şahsiyetler ve Tahran’da ikamet eden geniş bir Kürd kitlesi hazır bulunuyordu.

Dr. Haşimi Şirazi, O dönemler İhsan Nuri Paşa’nın mezarının başında ulusal bir şiir okumak kolay bir iş değildi, diyor. Dr. Şirazi’nin anlatımına göre şiiri okuduktan sonra bir çok arkadaşın ortak kanısı törenin bitiminden sonra kendisini tutuklayacakları yönündeydi. Fakat, tören sona erdikten sonra kimse kendisini tutuklamadı diyor.

İhsan Nuri Paşa, Dr. Haşimi Şirazi’ye ara sıra başından geçen olayları anlatmış. Dr. Şirazi İhsan Nuri Paşa’nın başından geçen bir kaç anekdot’u aktarıyor.

İhsan Nuri Paşa ve yanındaki 5 Kürd subayı İstanbul’danayrılıp Ararat’taki direnişçilere katılmak için yola çıktıkları zaman Türk askeride her tarafta onları arıyormuş.(Aslında bu olay Beytülşebbab Direnişinden önce yada sonrası olabilir-Aso) İhsan Nuri ve arkadaşları bir tepeyi aştıklarında bir Türk birliği ile karşı karşıya kalıyor. Bu birlik onları arıyordu. İhsan Nuri’nin yanındaki Kürd subayları İhsan Nuri’ye geri dönelim ve bir yerlerde gizlenmeye çalışalım diyor. İhsan Nuri bu öneriyi tehlikeli buluyor. Çünkü zaten askerler tarafından görülmüşlerdi. İhsan Nuri hemen birliğin başında bulunan komutana doğru gidiyor ve kendisine isyancıları aradıklarını, yanlışlıkla bu alana geçtiklerini ve misafir olarak kabul edilip edilemeyeceklerini sorar. Yemekleri yedikten sonra Türk birliğinin komutanı kendilerine iki rehber verip yolcu ediyor. Belli bir dönem sonra İhsan Nuri ve arkadaşları tehlikeli bölgeyi aştıklarına inandıkları an kendilerine verilen rehberleri geri gönderiyorlar. İhsan Nuri, rehberler aracılığıyla Türk birliğinin komutanına kendilerine gösterdikleri misafirperlikten dolayı bir teşekkür mektubunu yazıyor ve altına İHSAN NURİ PAŞA imzasını attıyor.

Dr. Haşimi Şirazi’nin anlatımlarına göre bir gün İhsan Nuri Paşa Ağrı dışına özel bir görev için göndermek için yoldaşını arıyor.

Tam bu süreçte İhsan Nuri Paşa bir tepenin başında siper kazmış bir Türk subayını ve yanındaki bir grup Türk askerini görüyor. Yanlarında da bir hayli askeri malzeme var. İhsan Nuri Paşa Türk birliğini gördükten sonra bir plan düşünüyor ve hemen ardından yüksek sesle 3 Kürd birliğinin ismini sayarak saldırıya hazır olun talimatını veriyor. Ondan sonra İhsan Nuri Türk askerlerine dönüyor ve kendilerine “Biz kimsenin ölmesini istemiyoruz. Yalnızca silahları istiyoruz. Eğer sağ kalmak istiyorsanız silahlarınızı teslim edin” diyor.