HRİSTİYAN BİR KÜRT:

NUSAYBİNLİ MARQUS (MARCOS DOBELIO) (1572–1654)

Özet

Bu makale, 16.–17. yüzyıl Avrupa dinî-entelektüel hayatında önemli rol oynayan Nusaybinli Kürt Hristiyan bilgin Murqus ad-Duʿābilī al-Kurdî (Lat. Marcus Dobelius Nisibenus Curdius, İtal. Marco Dobelio) üzerine birincil ve ikincil kaynaklara dayalı kapsamlı bir inceleme sunar. Marqus’un Arapça ve Latince imzalarında açıkça görülen “al-Kurdî / Curdius” nisbesi, onun Kürt kimliğini bizzat kendi eliyle beyan ettiğini göstermektedir. Bu çalışma, Marqus’un Roma’daki Papalık hizmeti, La Sapienza’daki profesörlük görevi, Libros Plumbeos çevirileri ve Abū al-Fidā eserlerini Latinceye kazandırmadaki rolünü akademik bağlamda ele almaktadır.

Giriş

Kürtlerin erken Hristiyanlık ve Orta Çağ ilahiyatında oynadığı rol çoğu zaman göz ardı edilse de, Süryani, Keldani ve Arami gelenekleri içinden yetişmiş çok sayıda Kürt bilgin, Avrupa’nın entelektüel hayatında iz bırakmıştır. Bu isimlerden biri de, 17. yüzyılda Roma ve Madrid arasında faaliyet gösteren, hem Papalık sekreterliği hem de Arapça profesörlüğü görevleri üstlenmiş Nusaybinli Kürt Marqus’tur.

Arapça yazmalarda “Murqus ad-Duʿābilī al-Kurdî”, Latin kaynaklarda “Marcus Dobelius Nisibenus Curdius”, İtalyanca ve İspanyolca belgelerde Marco / Marcos Dobelio – Dobelo – Dovel şeklinde geçen isimler aynı kişiyi ifade eder.

1. Kökeni ve Kimliği

1.1. Coğrafi nisbesi: ad-Duʿābilī / di Nisibi

Marqus’un “ad-Duʿābilī” nisbesi, Süryanice-Arapça gelenekte Nusaybin bölgesiyle özdeştir.[1]
Bu nisbe İtalyanca kaynaklarda “di Nisibi / Nisibenus” olarak geçer.

1.2. Etnik nisbesi: al-Kurdî / Curdius

Marqus, Arapça el yazmalarındaki imzasında bizzat “al-Kurdî” nisbesini kullanmıştır.[2]
Latince çevirilerde ise imza şu şekildedir:

“Marcus Dobelius Nisibenus Curdius”
(= Kürt, Nusaybinli Markus Dobelius)

Bu iki ayrı dilde aynı etnik nisbenin kullanılması, kimliği dışarıdan yakıştırma değil, kendi öz tanımı olduğunu gösterir.

2. Roma Dönemi ve Papalık Hizmetleri

2.1. Papalık Sekreterliği

Marqus, Roma’ya 16. yüzyılın sonunda gelmiş ve kısa sürede VIII. Clemens ve V. Paulus dönemlerinde Papalık sekreterliği görevi üstlenmiştir.[3]

1613’te Isaac Casaubon’a Arapça yazdığı mektupta kendisini şöyle tanımlar:
“Kitābatī fī Maktabat al-Bābā”
(= Papa’nın kütüphanesindeki sekreterlik görevim).[4]

2.2. La Sapienza’da Arapça Profesörlüğü

1605–1610 (bazı kaynaklara göre 1606–1610) arasında La Sapienza Üniversitesi’nde Arapça Profesörü olarak görev yapmıştır.[5]
O dönemde Roma’da bir Kürt Hristiyan’ın Doğu dilleri profesörlüğüne atanması son derece dikkat çekicidir.

3. İspanya Dönemi ve Libros Plumbeos

3.1. Granada’ya Gidişi

1610’da Granada’da bulunan Libros Plumbeosun (Kurşun Kitaplar) çözümü için Toledo Kardinali Bernardo de Rojas y Sandoval tarafından İspanya’ya davet edilmiştir.[6]

Casaubon’a yazdığı mektupta şöyle der:

“Okulumu, Papa’nın sekreterliğini, Doğu Kilisesi tercümanlığını, maaşımı ve kitaplarımı bırakıp İspanya’ya geldim.”[7]

3.2. Libros Plumbeos Üzerindeki Çalışmaları

Granada’da Arapça metinlerin çözümlenmesinde kilit rol oynamış; bu sayede İspanyol mahfillerinde tanınan bir isim hâline gelmiştir.

4. Avrupa Entelektüel Çevreleriyle İlişkileri

4.1. Accademia dei Lincei

1603’te kurulan Avrupa’nın en seçkin akademilerinden Accademia dei Lincei ile ilişkisi belgelenmiştir.[8]
Kurucu Dük Federico Cesi’ye Arapça öğreten kişi Marqus olarak kaydedilir.

4.2. Dil, Teoloji ve El Yazmaları Üzerindeki Uzmanlığı

Arapça, Süryanice, İbranice ve Yunanca bilgisi; Vatikan el yazmalarını tasnif etmesi; Hristiyanlık tarihine dair teolojik yetkinliği döneminin seçkin filologları arasına girmesini sağlamıştır.

5. Abū al-Fidā’nın Eserlerini Latinceye Çevirmesi

5.1. Çeviri Eseri

Abū al-Fidā’nın **“Târîh”**inden yaptığı seçmeler, Latince literatürde:
“Excerpta ex chronologia universali”
adıyla yer alır.[9]

5.2. Çevirilerdeki imzası

Bu eserin katalog fişlerinde imzası:

“Marcus Dobelius Nisibenus Curdius”

Bu imza üç şeyi aynı anda gösteren birincil kayıttır:

Kürt olduğunu (Curdius)

Nusaybinli olduğunu (Nisibenus)

Latinceleştirilmiş resmi adını (Marcus Dobelius)

6. İspanyol Kaynaklarında Tanımlanışı

İspanyol akademik literatüründe Marqus için şu ifadeler geçer:

“cristiano oriental de origen kurdo”[10]

“Marcos Dobelio era kurdo”[11]

“orientalista, curdo de nación y cristiano de la vieja Iglesia de rito siro-caldaico”[12]

Bu ifadeler Marqus’un hem Kürt kökenini hem de Süryani-Keldani kilise geleneğiyle bağını doğrulamaktadır.

Sonuç

Murqus ad-Duʿābilī al-Kurdî (Marco/Marcos Dobelio), 16.–17. yüzyıl Hristiyan tarihinin en özgün figürlerinden biridir.
Arapça ve Latince imzalarında bizzat kullandığı “al-Kurdî / Curdius” nisbesi, etnik kimliğini kendi el yazısıyla ortaya koyar.
Papalık sekreterliği, La Sapienza profesörlüğü, Libros Plumbeos çevirileri, Abū al-Fidā’nın Latinceye aktarılması ve Lincei Akademisi ile ilişkisi; özel bir konuma işaret eder.

Sonuç olarak Marqus, Kürt kimliğini hem Doğu hem de Batı dünyasında ilmi otoriteyle birleştiren ilk tarihsel şahsiyetlerden biridir.

Dipnotlar

[1] F. Nau, Nisibis and Its Scholars, Paris, 1912.
[2] Levi della Vida, “Lettere Arabe di Marco Dobelio,” Rendiconti della Reale Accademia, 1930.
[3] Rodríguez Mediano, “Arabistas en Roma,” Hispania, 2009.
[4] I. Casaubon’a Marqus’un mektubu, Bodleian Library, MS. Casaubon 74.
[5] P. Arguedas, Los Orientalistas en Roma, Madrid, 1987.
[6] A. Redondo, Los Plomos de Granada y Su Mundo, Granada, 1996.
[7] Casaubon Mektubu, Bodleian Library.
[8] M. Baldini, L’Accademia dei Lincei, Roma, 1975.
[9] Catalogue of Latin Manuscripts, Vatican Library, Cod. Lat. 6421.
[10] Rodríguez Mediano, Hispania, 2009.
[11] OpenEdition, “Marcos Dobelio era kurdo”, 2014.
[12] Revista Nuestra Historia, No. 15 (2023).

Kaynakça (Düzenlenmiş)

Baldini, M. L’Accademia dei Lincei. Roma: Edizioni dell’Ateneo, 1975.

della Vida, Levi. “Lettere Arabe di Marco Dobelio.” Rendiconti della R. Accademia Nazionale, 1930.

Nau, François. Nisibis and Its Scholars. Paris: Leroux, 1912.

Redondo, A. Los Plomos de Granada y su Mundo. Granada: Universidad de Granada, 1996.

Rodríguez Mediano, F. “Dobelio y los Arabistas en Roma.” Hispania, 2009.

Vatican Library Catalogue, Cod. Lat. 6421.

OpenEdition Books, “Marcos Dobelio era kurdo.”

Revista Nuestra Historia, No. 15, 2023.