KÜRDİSTAN SİYASETİNİN 70 YILLIK CANLI TANIĞI BİR KÜRD KADINI:GELAWÊJXAN

 Aso Zagrosi

Kısa bir süre önce   Kurdistani Nwe adlı gazete de “Belê bo cêgir, na bo cêgirewe” ana başlığı taşıyan bir makale okudum. Yazar bu makale de YNK içinde ve çevresinde Genel sekreter ve yardımcıları konusunda yaşanan    tartışmaları irdeliyordu..

Makalenin altındaki imza: Gelawêj.

Bu Gelawêj’in   bildiğimiz   ne Çoban Yıldızı, ne Venüs ve ne de Ağustos ayıyla bir ilişkisi var.

Belki de Kuzey Kürdlerinin %99’unun   ismini dahi duymadıkları 87 yaşındaki bir Kürd kadını.

Aslında   Gelawêjxan biz Kuzeyli Kürdlere   pek yabancı biri değil. Fakat, ne yazık ki sömürgeci güçlerin Kürdistan’ı parçalamaları ve   Kürd siyasi sınıfının kendi içinde   siyasi ve ideolojik olarak girdiği kavga ve   düşmanlıkları yüzünden Kürdistan tarihi ve şahsiyetleri hakkında   sağlıklı bilgilere   sahip olmak zorlaşıyor.

Gelawêjxan   Kürdistan’da   yaşanan siyasal gelişmelerin   en az son 70 yılının canlı tanığıdır. Tüm bu süreçleri   yazdığı anılarıyla, roman ve hikayeleriyle   canlı bir tanık olarak ortaya koymuştur.

Kısaca da olsa Gelawêjxan’ı Kuzeyli   Kürdlere tanıtmak istiyorum.

GELAWÊJXAN KÎMDÎR?

Gelawêjxan, yazar, romancı, gazeteci, şair ve politikacı Mamoste İbrahim Ahmed’in eşi,  KDP’nin ilk Sekreteri ve değerli Kürd   yazar ve aydını Mamoste Hamza Abdullah’ın kız kardeşinin kızı ve aynı zaman da   Mam Celal’ın kayınvalidesi   yani   Hero İbrahim Ahmed’in annesidir.

Gelawêj   Saleh  Fettah,     daha çok olarak bilinen bu Kürd kadını 1930 yılında   Güney Kürdistan’ın Musul şehrinde   dünyaya geldi.   Gelawêjxan’ın ailesi aslen Ertoşî aşiretinin Şerefan koluna bağlı   Mala Kurdo’dan geliyor.. Koçebegi olarak da biliniyorlar.

Gelawêjxan, daha doğmadan önce   annesi, dayıları Hamza Abdullah ve Muhammed   Birinci Dünya   savaşı sırasında   Van ve Başkale mıntıkasını terk ederek   Musul’a geçiyorlar.

Şanaz İbrahim Ahmed, Hamza Abdullah    Parkının açılışında yaptığı konuşmada “Xalê Hamza” dediği   Hamza Abdullah’ın “1912 yılında Başkale’de   dünyaya geldiğini” söylüyor..   Bwar Nureddin Sabir ise “Hamza Abdullah” adlı makalesinde doğum tarihi olarak 1915 yılı ve doğum yeri olan   Rajan köyünü veriyor.(Rajan köyü bugün Doğu Kürdistan sınırları içinde kalıyor)

Mamoste Hamza Abdullah’ın babası ve Gelawêjxan’ın dedesi    Abdullah Ömer   Hamidiye Alaylarında   subaydı..   Daha sonra   Osmanlı Ordusunda subay olarak görev yapmaya   devam etti..   Şanaz İbrahim Ahmed’in verdiği bilgilere göre   Kafkas Cephesinde Ruslara karşı savaşta ölüyor.Bwar Nureddin Sabir   ise   Mergewer Cephesinde 1915 yılında yaşamını yitiriyor, diyor. Hamza Abdullah’ın annesinin   ismi Eminedir. Emîne Şêx Suleyman Siri Berzencî’nin kızıdır.

Bwar Nureddin Sabir’in verdiği bilgilere göre Hamza Abdullah’ın babası öldükten sonra   yoğunlaşan Rus saldırılarına karşı   Hamza Abdullah’ın abisi Muhammed, Seyyid Abdulkadir’in oğlu Seyyid Muhammed’in ailesi   ile birlikte Akre’ye göç ediyor.(Bilindiği gibi   Seyyid Abdulkadir ve oğlu Seyyid Muhammed 1925 Devrimi’nin yenilgisinden sonra   Türkler tarafından alçakça   Amed’te idam edildiler.) Daha sonra Musul’a ve en sonunda  Zaxo’ya yerleşiyorlar. Hamza Abdullah’ın ailesi   Zaxo’ya gittiği zaman Hazım Bey Şemdin ve Muhammed Ağalar kendilerine yardımcı oluyor.

Gelawêjxan anılarında   nenesi   Eminexan’dan   sık sık söz ediyor ve “Nenem   benim için ikinci anne gibiydi, Nenem beni eğitti ve ona borçluyum”  diyor.   Aile Mamoste Hamza Abdullah’ın siyasal faaliyetlerinden dolayı Irak’ın Güney kesimlerine   sürgün edildiği zaman   Eminexan  orada vefat ediyor.

Gelawêjxan Anılarında   dedesi   cepheye gitmeden önce ailesine Musul’a geçmelerini tavsiye   ettiğini ve orada Meryem isminde   bir halaları varmış.   Meryem hep erkek elbiselerini yiğdiğinden dolayı çocuklar ona “Mamo”   diye takılıyorlarmış. Savaşın bitmesinden sonra bir çok subay ailesi eski yerlerine dönüyor. Fakat,   Eminexan   bazı yakınlarının teşvikiyle   geri dönmüyor ve çocuklarıyla   Güney Kürdistan’da kalıyor.

Daha önce vurguladığım gibi Gelawêjxan 1930 yılında Musul’da dünyaya geliyor. O dönem dayısı Muhammed Irak Ordusunda subaydır. Gelawêjxan’ın annesi   dayısı Muhammed’e   bir telgraf çekerek  doğum yaptığını ve bir kız çocuğu dünyaya getirdiğini bildiriyor.   Muhammed bacını tebrik ettikten sonra   kıza “JİYAN” ismini vermesini istiyor. Fakat Gelawêjxan’a bir Arap ismi “Sacide” verilmiş. Bir isim değişikliğ yapılıyor, fakat daha sonra   aile Güney Irak’taki Diwane Efek’e   sürgün edildiğinden dolayı   Sacide ismi kalıyor.

Gelawêjxan Mamoste İbrahim Ahmed ile tanışıp evlendikten sonra   İbrahim Ahmed’in önerisi üzerine Sacide ismini Gelawêj   olarak değiştiriyor. Bilindiği gibi Mamoste İbrahim Ahmed o dönemler Gelawêj ismiyle  Kürdçe bir dergi   çıkarıyordu.

Gelawêjxan,   nenesi ve dayıları Hamza Abdullah ve Muhammed Abdullah’ın yanında büyüdü   ve Hamza Abdullah’dan dolayı ailenin yaşadığı sürgünlerde yanlarında oldu.

Mamoste Hamza   Abdullah Hukuk eğitimini tamamladıktan sonra   avukat olarak   Zaxo’da çalışmaya başlıyor. (1935) Hamza Abdullah bir hukukçu, yazar ve politikacı olarak çok aktiftir. Bu arada   Irak Komunist partisiyle ilişkiye geçiyor. Gelawêjxan anılarında “ o zaman çocuktum Hamza dayım Zaxo’da avukat olarak çalışyordu ve IKP ile ilişkilerinden dolayı tutuklandı. Dayım Muhammed ise Irak ordusunda subaydı ve çok genç yaşlarında   emekliğe sevk edildi. Bu andan itibaren kendi isteğimin dışında ve hiç kimsenin teşviki olmaksızın   kendimi Kürd çalışmaları ve politikanın içinde buldum”   diyor.

Gelawêjxan’ın dayısı Mamoste Hamza Abdullah Güney Kürdistan’da   ulusal hareketin siyasal bir örgütlülüğe kavuşması için motor ve beyin rolünü oynayan kadrolarından biriydi.   Refik Hilmi önderliğinde kurulan HİWA Partisinin önde gelen liderlerinden biriydi.   Mamoste   Hamza Abdullah     Doğu Kürdistan’da   Kürdler için ulusal imkanlar ortaya çıktığı zaman   bölgeye giden kadrolardan biriydi. Demokratik Kürdistan Cumhuriyeti   sürecinde   bölgedeydi ve   Sovyet yetkilileriyle   bir kaç defa görüşüyor.

Vilchevski   19 Nisan 1946 tarihinde Güney ve Doğu Kürdlerine dair   73 sayfalık bir rapor   Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesine   gönderiyor. Bu rapor da   16, 17, 18 Şubat 1946 tarihinde Urmiye’de ve 22 Şubat 1946 tarihinde   Tebriz’de Hamza Abdullah, Mirhac, Mustafa   Xoşnaw   ve daha başka Kürd şahsiyetleriyle yapılan   görüşmelerin protokolu var.

Mirhac ve Hamza Abdullah’ın   Vilchevski ile olan   bu görüşmeleri   ikinci görüşmedir.   Mirhac 1942 yılında   Irak ordusundan firar edip Doğu Kürdistan’a geçtiği zaman   Vilchevski ile görüşmüştü ve kendisine   Kürd subayları olarak   İngilizlerin safında   değil, Kızıl Ordunun saflarında   Nazilere karşı mücadele   etmek istediklerini beyan etmişti.. Vilchevski ise   ihtiyaçları olmadığını söylüyor.   Mirhac o dönemler   Sovyet Kürdlerinin   özgür olduğunu düşünüyor..   Nerede bilsin ki  16 yıl önce   “Kurdistana Sor” yıkılmış,   9 yıl önce   Kürdlerin birinci zorunlu göçü gerçekleşmiş,   diğer Kürdlerde   bir yıl önce   2. Mecburi göçe tabi tutulmuş.   Mirhac   Mela Mustafa Barzani   ile   Sovyetlere   sığınacaklarını ve Sovyet Kürdlerinin   yaşadıkları felaketi yaşayacaklarını   nereden   bilsinki….

Hamza Abdullah’da   1943 yılında Doğu Kürdistan’a   geçtiği zaman   Vilchevski ile görüşmüştü.Vilchevski   SBKP(B) Merkez Komitesine gönderdiği raporda   Güney Kürdistan’da kurulacak “Kürd Demokrat Partisi”nin   Programı ve basın açıklanması var… Ayrıca   yine bu raporda   “Hizbi Demokrati Kurdistan”nın(Yani Doğu Kürdistan’ın KDP’si) programı var.

Yani Kürd Demokrat Partisi 16 Ağustos   1946 tarihinde Bağdat’ta   birinci kongresini yapmadan   önce   KDP’nin Programı   Sovyetler Birliğinin eline geçmiş bulunmaktaydı. Çünkü,   Vilchevski’nin   SBKP Merkez Komitesine   gönderdiği rapor   19 Nisan 1946   tarihini taşıyor.

Vilchevski   raporunun girişinde   Molla Mustafa Barzani önderliğinde 2. Barzan Direnişine katılan, yenilgi sonrası İran’a   sığınan ve Şubat 1946 tarihinde   Irak askeri mahkemesi   tarafından idama mahkum edilen   10 Kürd’ün ismini   sırasıyla şöyle veriyor:

1) Hamza Abdullah, 2)Enver Abdullah, 3) Wahab Muhammed Ali Ağa, 4) Mustafa Xoşnaw, 5) Mirhac Ahmed,   6) Bekir Abdulkerim, 7) Seyyid Aziz Abdullah Nehri, 8) Muhammed Mahmud, 9) Abdulrehman Salib, 10) Nuri Ahmed Taha

Vilchevski raporunda   Hamza Abdullah, Mirhac Ahmed ve   Mustafa Xoşnaw’ın   Şino’da yaşadıklarını, Tebriz’e kendisini görmeye gittiklerini ve kendileriyle “detaylarına   kadar Kürdistan’daki gelişmeler üzerine konuştuğunu” yazıyor.

Vilchevski bu 3 Kürd şahsiyetinin öz geçmişleri hakkında   kısa bazı bilgiler veriyor. Bizim burada konumuz Mirhac Ahmed ve Mustafa Xoşnaw   olmadığı için sadece Hamza Abdullah hakkında   yazdıklarını aktarmaya çalışacağım.

Vilchevski   Hamza Abdullah hakkında şöyle yazıyor: “ 35 yaşındadır.( 1946 yılında   35 yaşında ise 1911 yılında   doğması gerekiyor. Aso) Babası Birinci Dünya Savaşı sırasında Rus Ordusu tarafından öldürüldü. Avukat ve Irak Komünist Partisi üyesidir. Irak Komünist Partisine içinde illegal faaliyetlere geçmeden  önce Türkiye’ye sürülmüştü. Bir kaç yıl boyunca Mela Rehim sahte ismi ile   Türkiye Kürdlerinin arasında kaldı. Irak’a   dönüyor   ve Musul’a yerleşiyor. Musul’da   fabrikalarda çalışarak     siyasal faaliyetler   yürütüyor. Irak Komünist Partisinin   Kürd kanadının   örgütçülerinden biridir. Irak ordusu içindeki Kürd subaylarının   ilerici ve demokrat görüşlere sahip olmasında   gözle görülür önemli rolü var. Bunlardan Mirhac ve Mustafa Xoşnaw’ı sayabiliriz. Aktif bir şekilde Barzan Ayaklanmasına katıldı. Irak Kürd Demokrat Partisinin kurucularından biridir. Bu partinin programını yazan da odur” diyor.

Mamoste Hamza Abdullah, Molla Mustafa Barzani ve diğer Güneyli kadroları   Güney Kürdistan’da   yeni bir siyasal oluşuma gitmek için anlaşıyorlar.   Sovyetlerin   verdiği bilgilere bakılırsa   orada   kurulacak partinin program ve tüzüğü daha önce hazırlanmıştır. Mamoste Hamza Abdullah   Kürd Demokratik Partisini kurmak için giyabında idama mahküm edilmesine rağmen illegal   bir şekilde Güney Kürdistan’a giriş yapıyor.

Mamoste   Hamza Abdullah   gizli bir şekilde Suleymaniye’ye geliyor ve İbrahim Ahmed’in evine yerleşiyor.   İbrahim Ahmed o dönem   Doğu Kürdistan’da kurulan JEKAF’ın   Suleymaniye seksiyonun başındaydı. Mamoste Hamza Abdullah Suleymaniye’de olduğu zaman ailesine görüşmek amacıyla haber gönderiyor.

Gelawêjxan, dayısını   görmek için Suleymaniye geliyor ve Mamoste İbrahim Ahmed’in evinde     dayısını görüyor. Gelawêjxan Mamoste İbrahim Ahmed’i   ilk defa bu vesile ile görüyor. Bu karşılaşma   1946 yılının Temmuz ayında olması gerekir. Zaten   kısa bir süre sonra Mamoste Hamza Abdullah Bağdat’a geçiyor ve 16 Ağustos 1946 tarihinde  Kürd Demokrat Partisinin kuruluşu ilan ediliyor. Bağdat’ta yapılan   KDP’nin   1. Kongresinde   Hamza Abdullah Parti sekreterliğine getiriliyor.

1947 yılında ise   Mamoste İbrahim Ahmed ile Gelawêjxan evleniyorlar. Gelawêjxan    o dönem   17 yaşında ve İbrahim Ahmed ise 33 yaşlarındaydı.   Bu arada   Hamza Abdullah’da   İbrahim Ahmed’in bacısıyla evleniyor. Daha sonraları   Mam Celal’da   İbrahim Ahmed’in kızı Heroxan ile evlenince   enteresan bir   tablo ortaya çıkıyor.   Bu evliliklerin   siyasal mı yoksa gönül evliliğimi bir yana(Gelawêjxan,   Hero’nun babası benim rüyalarımın şahsuwariydi diyor)    aktüel durumda   YNK cephesinde bu evliliklerden doğan  “kadınların imparatorluğu”   denilen bir tablo ile karşı karşıyayız.. Hero İbrahim Ahmed   Ortadoğu’nun   en çok   iktidara sahip bir kadını konumundadır. Aynı parti de Ala Talabani YNK’nin Bağdat   Parlamenter Fraksiyonu başkanı, Bêgerd Talabanî Kürdistan Parlamantosu YNK Fraksiyonu Başkanı ve Şahnaz İbrahim Ahmed YNK yurtdışı örgütünün genel sorumlusu vs..

Gelawêjxan   tüm   bu süreç boyunca   roman, hikaye, şiir ve anılar adı altında   26   kitap yazdı. Bunlardan   Berew Şikewtî Dilêran 3 cilt, Dayîk û Kur, Bûkî Ataxan, Pay û Xunçe, Dinya Bîşeye, Rêwarekî Sergerdan, Kareker, Le Ser Balî Simrîx, Geştî Kurdistan, Efsaney Gelî Nawgerdan, Bîrewerîye hergîz le bîrnekrawekanî   min…   çocuklar için 3 hikaye kitabı vs…

Aslında    Gelawêjxan’ın anılarını ve romanları   Kuzey Kürdlerin   hizmetine sunmak   iyi olur.. Çünkü   hepsi   şu veya bu şekilde   halkımızın   mücadelesi ile   doğrudan ilişkilidir.. Ben bugün   sadece     onun   yaşamının bir kesimini   gündeme getirdim.   Mamoste Hamza Abdullah,   Mamoste İbrahim Ahmed ve Mam Celal gibi   Güney Kürdistan tarihinde   büyük rolleri olan   3 şahsiyete   en yakını olan bir kadının anlatıkları bir çoklarımızı ilgilendirmelidir.   Bunun için işi anılarla başlamak   iyi olur.

07 Ocak 2017

Aso Zagrosi