TARİHİ  NİSÊBÎN AKADEMESİNİ KURAN  KÜRD: BARSAUMA/BARŞEMO/BARŞUMA/ BARÇUMA(6)

Aso Zagrosi

TARİHİ NUSAYBİN TEOLOJİ AKADEMİSİNİ (School of Nisibis)ikinci ve en görkemli dönemin başına çeken ve kuranlar Kürdlerdi. Fakat ne yazık ki,  Kürdlerin tarihine ilişkin araştırmalar Kürdlerin 2000 yıllık Hristiyan  tarihini yok sayarak şekillenmeye/şekillendirmeye çalışıldı. Bundan dolayı çarpık, eksik ve büyük tarihi değerlere sahip olan  Kürdleri başkalarına mal ettik ve ötekileştirdik.  Kürd tarihi üzerine çalışmalar yapan  Kürd ve yabancı tarihçiler eserlerinde  sık sık  “Kürdler ve Hristiyanlar”, Kürdler ve Nesturiler” ve  Kürdler ve Yaqubiler” gibi  ana yada ara başlıklar altında  Hristiyanlığı  Süryani, Bizans ve Ermenilere mal ederek  sahte bir tarih yazımına önayak oldular..  Kürdlerin büyük bir kesiminin Müslüman olması da bu sahte tarih yazımının kabullenmesini kolaylaştırdı. Nasıl bir insanın bireysel anılar varsa, tarih de bir anlamda bir milletin kolektif anılarıdır. Hafızasını kayıp eden bir millet, hafızasını kayıp eden bir insan gibidir.

Acaba Nesutorius Kürdmüydü?  Ana başlığı  altında yazdığım makaleye olumlu yada olumsuz gelen tepkilere baktığım zaman   Hristiyan Kürdlerin tarihine dair var olan tarihsel boşluğu açık bir şekilde görüyoruz.

Sadece sorun Nestorius değil, son iki bin yılın tarihini incelemek için elimizde bir hayli yazılı belge var. Bu belgelere baktığımız zaman Kürdler Hristiyanlığın yayılmasında çok ciddi bir rol aldığını ve hatta bazı tarihsel dönemeçlerde önderlik yaptıklarını görüyoruz.

Şimdi sizi Kürdlerin kalbi olan ve tüm işgallere karşı direnen Kardoxilere götüreceğim... Med diyarı ve Hezbani diyarını şimdilik dışarda bırakıyorum.. Ama  şu tarihi gerçekliğin altını da çizmek istiyorum.  Medler ve Hezbanilerin tarihi hakkında bilgilerimiz de  eksik, çarpık ve tarihsel gerçeklerle bağdaşmıyor.

Bugüne kadar Kürdlere dair yazan tüm tarihçilerin birleştikleri ortak nokta Ksenefon’un M.Ö 4. Yüzyılda Anabasis’te karşılaştığı Kardoxiler Kürdlerin atalarından biridir... Roma yada Yunan tarihçileri onlar hakkında bize bir hayli bilgi veriyor. 

Aramilerin QARDU yada Beith QARDOU dedikleri Kürd ülkesinin Hristiyanlaştırılma süreci 1. Yüzyılda başlıyor.

Farklı kaynaklarda KARDOXİLERİN din adamlarına baktım. ilk piskopos MILES'tir (424), BARSAUMA (554 ve 563) ve 605'te MAROUTHA'yı buluruz. Ondan önce ya da sonra yazar olarak bilinen SYLVAIN gelir. 7. yüzyılın ikinci yarısında JEAN'ı buluruz. 893 ile 899 arasında THEODORE görüyoruz vs.(8)

Daha sonraki döneme ilişkinde bir hayli bilgiler var.

Yunan ordularına kan kusturan ve yolculuk boyunca en çok zarar verenler Kürdlerdi. Kimseyi ülkelerine koymuyorlardı. Nestorius döneminde Kardoxilerin Şahı yada Kralı MARAydı.. Fakat, ne yazık ki bugüne kadar Kardoxiler üzerine  Nöldeke’nin çalışması dışında elimizde başka  bir çalışma yok..KÜRD  MARA hakkında da fazla bir şey bilmiyoruz.

Kürdler, genel olarak Hristiyanlık ve özel olarak da Nestori Mezhebinin yayılmasında ve yerleşmesinde FELSEFİ, TEOLOJİK, ASKERİ ve  AKADEMİK alanda büyük katkıda bulundular..

TARİHİ NUSAYBİN TEOLOJİ AKADEMİSİNİ (School of Nisibis)ikinci ve en görkemli dönemin başına çeken ve kuranlar Kürdlerdi.  DİBİSTANA NİSÊBÎNÊ  Nestori mezhebini yayma konusunda motor rolünü oynadı.  NİSÊBÎN PİSKOPOSU  KÜRD BARSAUMA/BARŞEMO  önderliğinde bu akademi yeniden inşa edildi ve dünyanın en iyi akademik kurumlardan biri haline getirildi. İtalyan yazar, din ve devlet adamı Cassiodorus Nisebini ve teoloji akademisini  ziyaret ediyor ve orada gerçekleştirilen  felsefe, matematik, tarih ve tıp eğitimleri karşısında hayretler içinde kalıyor.  Papa ile konuşarak Nisêbîn  Ecole gibi bir kurumu 535 yılında  Roma’da açmak istiyor. Fakat, bu proje çıkan savaştan dolayı gerçekleşmiyor.  NİSÊBÎN’in ismi  “BİLİMLER ANASI  ŞEHİR” tarihe geçiyor. 

.(9)

Nisêbîn Teoloji Ekolunun yeniden kuruluşu üzerine durmadan önce  tarihi Edessa Teoloji Ekoluna(Riha/Urfa) kısaca da olsa değinmek gerekiyor. 

Daha önceleri Nisêbîn’de  Mar Efrem tarafından yönetilen bir okul vardı.  363 yılında Nisêbîn Sassanilerin eline geçtikten sonra  Mar Efrem şehri terk edip Riha’ya (Edessa)geçiyor. Mar Efrem  Riha’ya geçtikten sonra meşhur Edessa Ekolunun ( 363 - 489) kuruluşuna önderlik ediyor.  Edessa’da kurulan  bu  teoloji akademisi  daha çok “Pers Okulu” olarak nam salmıştı.

O dönem Riha’da ve özellikle  Pers Ekolu içinde ve çevresinde  çok ciddi felsefi ve dinsel tartışmalar vardı.. Zerdeştiler, Maniciler, Bardesaniciler, Ortodoks Hristiyanlar ve  daha sonraki süreçte Nestoriciller dediğimiz kesimler arasında çok ciddi canlı tartışmalar vardı. Neoplatoncu ve Aristotelesci  ayrışmaları ve tartışmaları da eklemek gerekiyor.

Bu tartışmaların en yoğun olduğu dönemde Piskoposlar çok ciddi rol oynuyordu.

Diofizitlerle  Monofizitler arasında tartışmaların ve kavgaların en yoğun olduğu dönemde  Rabboula(412-435), Hibha/Hibas(435-457),Nonnus(457-471) ve Edessa Ekolu’nun kapatıldığı dönem de ise Cyrus (471-498) Urfa Piskoposuydu.( 10)

Rabbula  döneminde  farklı dinsel,  felsefi ve ideolojik grup ve akımlara karşı amansız  bir  savaş açıldı.  Bir dizi  tarihi eser ve kitaplar yakıldı.Riha Piskoposu Rabbula   monofizit bir din adamıydı. O dönem Edessa da bulunan  Bardesani, Mani, Zerdeşti ve Hristiyanlık öncesi dinsel yapılanmalara karşı savaş açtı, tapınak ve kiliselerini yıkmaya başladı. Rabbula Iskenderiye Patriği Cyrile‘nin yandaşı idi.. Nestorius’un düşünce yapılanması üzerine büyük etki de bulunan ve aynı zaman da hocası  olan Theodore de Mopsuest’un  ve Diodoros von Tarsos’un eserlerini de yakmaya başladı. Edessa Teoloji Okulun da bir dizi alanda çeviriler yapılıyordu. Tarsuslu Diodorus ve Mopsuestialı Theodore'un eserlerinin Süryaniceye ilk çevirilerini ona borçluyuz. Yunan Felsefecilerin eserleri bu okulda Süryanice’ye çevriliyor ve okutuluyordu. Hibas’ın Diofizitlerle ilişkisinden dolayı Rabbula tarafından kovuluyor. Rabbula 435 yılında vefat ettikten sonra Hibas yeniden Riha’ya dönüyor ve  Riha Piskoposu oluyor.

Hibas piskopos olduktan sonra, Nestoriliğin Mezopotamya'da yolunu açtı ve yeni piskoposun 433'te İran'daki Rawardeşir  piskoposu Mari'ye hitaben yazdığı mektup, Nestorius’un  aforoz edilmesine yönelik eleştirileri ve Mopsuestialı Theodore ilişkin övgüleri  görevinden alınmasına neden oldu. Daha sonra yeniden görevine  geri dönüyor ve 457 yılında vefat ediyor.

Tarihçi  Renan  Hibas’ın “Edessa’ya  Aristo ve Nestorius’un düşüncelerini getiren”  şahsiyet olduğunu söylüyor.(10)

Hibas’ın ölümünden sonra (457) Riha da  Diofizitlere yani  Nestorius taraftarlarına  karşı tam bir cadı avı başlıyor.

Kendisi monofizitlerin en aktif yöneticilerinden biri olan Beith Arşamlı Simon, Nestorius taraftarlarına karşı yazdığı bir mektupta  Edessa Okulundan kovulan   akademisyen ve öğrenciler hakkında bize kısmi de olsa bazı bilgiler veriyor.

Beith Arşamlı Simon’un verdiği bazı  isimleri aktarmak  istiyorum:

Acacius beith Aramaya,

Barsauma  Kürd Mara’nın hizmetçisi,

Beith Ardeşirli Mane,

Ninovalı Abşota

Germiyanlı Jean,

Mişe,

Kaki’nin oğlu Paul,

Medli Abraham,

Narsai,

Kafar Mari manastırından Ezalias vs.

Beith Arşamlı Simon   Nestorius ve  Hibas’a karşı olan bazı şahsiyetlerin isimlerini de veriyor.   Bunlardan biri Kürd lakabını taşıyan  “Kürd Barhadbeşabba” ve diğeri ise  Xenaias( daha sonra  Philoxene de Mabbourg(Menbiç) olarak meşhur oldu) ve kardeşi  Addai.(11)

Tarihi EDESSA AKADEMİSİNDE(School of Edessa) Kürdler ciddi bir rol oynadılar. Edessa (Urfa) Akademisinden uzaklaştırılan şahsiyetlerden bazıları  KÜRD, MED, GERMİYANLİ lakabını taşıyor yada KARDOXİLERİN ülkesinden bir manastırdan olduğu söyleniyor. 

Riha’dan  yada Edessa  Teoloji Okulundan kovulanlar o dönem Sasanilerin denetimi altında bulunan Nisêbîn e akın ettiler.  Hibas’ın vefatından sonra 20 yıl boyunca Edessa Okulunda  rektörlük yapan  NARSAİ  fiziki saldırıya uğradı ve bir gece gizli bir şekilde Riha’yı terk ederek Nisêbîn’e kaçtı. Hemen hemen  tüm kaynaklar Hibas’ın ölümünden sonra  Doktor Narsai’yin  Edessa’daki evini yakmaya çalıştıkları ve Narsai’yin Nisêbîn e kaçtığı konusunda birleşiyorlar.(12)  Dr. Narsai,  Edessa  Akademisinin rektörü olarak  hem Nestorius taraftarı ve hemde akademide diofizit olarak bilinen  Theodore de Mopsueste ve Diodore de Tarse’nin eserlerini konu olarak seçen dersler veriyordu.

Bazı kaynaklar göre  Narsai Nisêbîn e sığındığı zaman  orada SİMON GERMİYANİ’nin  yönettiği  bir okula  yerleşiyor.  Barsauma davasına inanıyor ve destekliyor, diyor.(13). Diğer bazı kaynaklar ise  Narsai Nisêbîn e geldikten sonra, Nisêbîn  Piskoposu  Barsauma  kendisini karşılıyor ve şehirde kalmaya  ikna ediyor. Barhadbşabba Arbaya şöyle yazıyor: “ Narsai okulu terk edip Nisêbîne geliyor ve bir Pers manastırına yerleşiyor. Narsai’nin projesi  Pers ülkesine geçmekti..Bunun haberini alan Barsauma hemen ona arşidiakrını göndererek büyük bir tören ile şehire getirdi. Barsauma ve Narsai birkaç gün birlikte kalıyorlar. Marsauma Nisêbîn de  kalmasını ve bir akademiyi kurması konusunda ricada bulunuyor. Ayrıca okulun kurulması için her türlü maddi ve manevi yardımda bulunacağını söylüyor. Narsai hala ikna olmuyor.  Barsauma Narsai’ye: Kardeşim  Riha’dan ayrılmanız, okulun dağılması   tesadüfi  değil tanrının bir lütfu olduğunu …………. Tüm Sasani ülkesinde  Nisêbîn gibi önemli bir şehir bulamazsınız. Nisêbîn, iki imparatorluk arasında bir  sınır şehri olduğundan ve ayrıca sizin direktörü olduğu bir okulu duyunca  her taraftan öğrenciler akın eder” diyor ve ikna ediyor.(14)

Devam edecek

Aso Zagrosi

29.01.2023