“Mela Kafir”   yada   Muftî Pêncuwênî 

Aso Zagrosi

Bugüne kadar   Kuzey kürdistan’da   Muftî Pêncuwênî   üzerine   hiç bir şey yazılmış değildir.   Hatta   Kürd edebiyatı tarihi ile   ilgilenen Kürdler   dahi   kısa   bir yazı ile de olsa Muftî Pêncuwênî   üzerine   bir şeyler yazmış değiller.   Sadece Kuzey Kürdistan’da değil,   Muftî Pêncuwênî   doğduğu   Güney   Kürdistan’da   dahi görmezlikten gelinmiş, onun yaşamı, şiirleri,   toplumsal ve ulusal duruşu hakkında   fazla bir şey yazılmış değildir.

Bugün   kısa   bir makale çerçevesinde de   olsa   Muftî Pêncuwênî tanıtmak istiyorum.

Muftî Pêncuwênî   yada   Mela Kafir   kimdir?

Halk arasında   “Mela Kafir”, “Mela Babî” ve   “Mela Agirperest” olarak bilinen Muftî Pêncuwênî   1881 yılında Pêncuwêne   yakın   Bêstan   köyünde   dünyaya geldi.   Asıl adı   Mela Kerim’ın oğlu Abdullahdır. Abdullah   hala   çocuk olduğu dönem babası vefat ediyor. İlk eğitimine kardeşi   Mela Ahmed’in yanında başlıyor. Daha   Doğu Kürdistan’ın Saqiz şehrine gidiyor ve eğitimini   Saqiz Müftisinin yanında devam ediyor. Muftî Pêncuwênî , Saqiz’dan sonra   Mahabad,   Bokan ve Meriwan’da   din alimlerinin yanında   eğitimine devam ediyor.

Muftî Pêncuwênî Doğu Kürdistan’daki   eğitiminden sonra   yeniden Pêncuwêne, Güney Kürdistan’a dönüyor ve abisi   şair   Mela Ahmed(Şefîq)ın yanında eğitimini sürdürüyor.

Muftî Pêncuwênî   daha sonra   ilim, şiir, edebiyat ve irfan   merkezi konumunda   olan   Hawraman’a   Bîyare’ye gidiyor ve orada   Mela Abdulqadir Melayê Gewre   Bîyare’nin   yanında   eğitimin sürdürüyor.   Mela Abdulqadir,  Muftî Pêncuwênî’ye   “Muftî” lakabını veriyor.   O dönemler   Doğu Kürdistan’ın Sine/Sanandaj   şehirinde   meşhur bir din adamı olan  Mufti   Mela Abdullah vardı.  Mela Abdulqadir Biyare   Sanandaj Müftisine olan   saygı ve sevgisinden dolayı   Mufti lakabını   Feqisine veriyor.

Muftî Pêncuwênî   Bîyare’deki eğitimini tamamladıktan sonra   Pêncuwên’e   dönüyor.    Pêncuwên’de yani     doğduğu şehire döndüğü zaman imamlık yapmıyor ve    tütün   işleriyle uğraşıyor.

Muftî Pêncuwênî,   tüm yaşamı boyunca     toplumsal reformlar için mücadele etti,   kadın haklarını savundu,   kız çocukların   erkek çocuklarla birlikte okula   gitmelerini savundu,   ağa, bey ve   gerici din adamlarına karşı   mücadele etti ve     Kürdlerin   ulusal bilinçlerini   yükseltmeye çalıştı …   Muftî Pêncuwênî     tüm   bu özellikleriyle   Kürdistan’da hakim olan geleneksel   yapıyla   açık bir   şekilde çatışma içine girdi.

Muftî Pêncuwênî   15 Haziran 1952 yılında   Güney Kürdistan’ın Suleymaniye şehrinde vefat etti, istemi üzerine   cenazesi Pêncuwêne   götürüldü ve   Hacî Şêx Mezarlığında   toprağa verildi.

Muftî Pêncuwênî, Kürd ve Kürdistan

Muftî Pêncuwênî’nin   şiirlerini   okuduğumuz   zaman hemen hemen   tüm şiirleri   Kürd ve Kürdistan meselesiyle   doğrudan   ilişkili olduğunu görüyoruz.   Muftî   şiirleriyle bir yandan Kürdlerin   ulusal bilinçlerini   yükseltmek için çaba gösterirken, diğer yandan   Kürdistan’da var olan   eğitimsizliğe, adaletsizliğe,   kadınlar sorununa da dikkat çekiyor. Muftî Pêncuwênî     bunlarla da yetinmeyerek Kürdlerin başına gelen felaketlerin başında   bilim dünyasıyla buluşmamalarını gösteriyor ve Kürd gençlerine   okumalarını   ve   bilim ile   ilgilenmelerini öğütlüyor.

Sözü Muftî Pêncuwênî bırakalım:

“Ey Watan min têdigem bo şîn û zarî kart e,

Bo nebûnî îlmî berzî gewre û serdar te,

Ax û dax û ahî serdî to sebeb em duawaneye,

Xo pesîndîye û xaye wîstî gewrekan te”

Şair açık bir şekilde   vatanın geri kalmışlığının   sebebini   anladığını, bilimin yokluğu ve kendini bir şey sanan   liderlerden kaynaklandığını söylüyor.

Muftî Pêncuwênî     “Soz” adlı bir şiirinde     Kürdlerin   artık   uykudan   uyanmaları gerektiğini,   aydınlama   dönemi olduğunu   şöyle ifade ediyor:

“Kurde xew ta key desa destî min û daman te,

wextî hoşyarî te, xewn zîncîrî ejno û ran te,

dujminit   daîm xerîkî mulk û mal û gîyan te,

heyfe to fikir û xeyalî   gerdiş û seyran te,

rojî têkoşîn û hewl û katî helsuran te”

Muftî Pêncuwênî     bu şiirinde açık bir   şekilde Kürdlere çağrı   yaparak     uykudan   uyanmalarını,   düşmanların   her tarafta Kürdlerin mal, mülk ve canlarına   kıydığını ve Kürdlerin harekete geçip mücadele   etmeleri gerektiğini     söylüyor.

Muftî Pêncuwênî, birilerin dışardan gelip Kürdleri   kurtaracağına   inanmıyordu..   O Kürdlerin   millet olarak kendilerine güvenmeleri gerektiğini,   bilimle   buluşmaları ve   okuyarak   kendi kaderlerini ve geleceklerini kurtulacaklarına   inanıyor. Şair   Kürdlerin   bilim   ve akıllarını kullandıkları zaman   tarihsel anları   kaçırmayacaklarını, mal ve ruhlarını     son nefeslerine   kadar millet için   harcamaları gerektiğini söylüyor.

Mufti bir şiirinde bu gerçekliği şöyle ifade ediyor:

“Îlîm aqlit ger bibê   em roje qet nadey le dest,

ruh û malit serfî qewmit ke ta axir nefes,

xot eger hewlî nedey tahey bekes nabî bekes,

ta bekey bot lê bidem   şehpûr û naqus û ceres”

Muftî Pêncuwênî       bilime ve   eğitime inanıyordu.   O yaşadığı dönem   Kürdistan ile Lübnan’ı kıyaslıyor   ve şöyle diyor:

“Ferqî to û lubnan beynî ezman û zemîn”

Yanî Kürdistan ile Lübnan arasındaki farkı yer yüzü ile gökyüzü arasındaki fark olarak görüyor..   Bilindiği gibi   Lübnan o dönemler   bir hayli gelişmişti..   Beyrut’ta   Ortadoğu’nun   Paris’i deniliyordu.   Son yıllara kadar   hatta günümüzde de     en çok kitabın   yayınlandığı ülkedir.

Muftî Pêncuwênî’nin     ulusal yanı   şiirlerinin   esasına       yansıyor.     O pratik olarak   Kürd hareketi ile ilişki içindeydi…   Şêx Mahmud’un   Irak ve İngiliz   sömürgecilerine karşı mücadele sırasında   şair   Şêx Mahmud’u desteklemek amacıyla halk arasında   para topluyor..   Bu bilgi İngiltere yetkilerine   ulaştığı zaman   Muftî Pêncuwênî’ye yüklü para cezasını veriyorlar.   Doğu Kürdistan’da     Kürdistan Demokratik Cumhuriyeti kurulduğu zaman, hasta   olmasına rağmen   Mahamad’a gidiyor ve   gözleriyle   Kürdistan Cumhuriyetini görmek   istiyor.     Muftî Pêncuwênî’nin şiirleri Kürdistan Cumhuriyeti’nin basınında   yani Kürdistan gazetesinde ve çocuklar için çıkan Grugalî mindalan adlı dergi de   yayınlanıyor ..

Muftî Pêncuwênî’yi   o dönem Kürdistan’da hakim olan   geleneksel yapı ile karşı   karşıya getiren   onun reformcu yaklaşımıydı.   Mela eğitimini görmesine rağmen   imamlık yapmadı.. Sadece   imamlık değil,   camiye gitmez ve namaz da kılmazdı. Ayrıca   kadın ve erkek eşitliğini   savunuyordu.   Muftî Pêncuwênî       bu düşündüklerini ve şiirlerinde dile getirdiği şeyleri pratikte   uygulamaya çalışıyordu.   O dönemin   Pêncuwên’de   kızını   erkek çocuklarla birlikte okula gönderiyor. Bu durum ise   geleneksel yapıların tepkisini topluyor ve   Muftî Pêncuwênî’yi   “Mela Kafir” , “Mela Agirperest” ve “Mela Babi”   demeye   başlıyorlar.

Mela Kafir”   yada   Muftî Pêncuwênî (2)

Aso Zagrosi

Muftî Pêncuwênî   ve Kadın Meselesi

Muftî Pêncuwênî dinsel eğitimini tamamladıktan sonra     Molla olarak çalışmadığını   daha önce vurgulamıştım. Muftî Pêncuwênî   Bîyare’den   döndükten sonra   tütün işleriyle uğraştığını ve hatta   kendisine   “Mela Abdullah Tutunci” denildiğini biliyoruz.

Muftî Pêncuwênî     Melalık olayını bir şiirinde   dile getiriyor ve şöyle   söylüyor:

“Melayî û xwendewarî xurîştî xom   û bawan me,

keçî min arzuyî nan û jîyanî wek mela nakem”

O dönem   okumak isteyenler   Camilerde hücre   eğitimini görüyorlar. Mufti   eğitimini tamamladıktan sonra   ekmek ve yaşamı için Melalık yapmıyor.

Muftî Pêncuwênî    Kürd kadınlarının   içinde bulunduğu   duruma isyan ediyor.   O dönemler   daha   önce de ve sonralarda   beşik kertme , kız karşılığında   kız ve   barışmak için kan davası karşılığında kızları vermek   çok yaygın bir gelenekti.   Kızların   gönlü olmadan   zorla   evlendirme dahil   bir   dizi   gelenek vardı.

Muftî Pêncuwênî   var olan bu geleneklere karşı   isyan bayrağını   kaldırarak   kadın haklarının bir avukatı ve savunucusu olarak ortaya çıkıyor.

Burada   sözü Muftî Pêncuwênî ‘ye bırakıyorum:

“Dax û cexarî kîjî Kurdistan,

beyan nacre be sed destan,

le rêzî beşer derkrawene der,

xwartir le heywan kiz û qur beser,

ta panzdeh salî her wekî rencber,

îşyan pê deken le deşt û le der,

emca ke wextî dawakarî bû,

be şertî şerhî zû deden be şû,

ya be malî zor dagir eken,

ya be jin be jin esîr eken

eden be pîsî yaxud be pîrî,

……………….

Herkamyan ke wa tûşî xetabê,

Obal be estoyî bawik û brabe,

Dîsan ew kesîş mare ebrê,

Le qîyameta yexey ew egerê

Min her dilsozim dujmin be kes nîm

Bo ximet nebe min be temay çîm”

Muftî Pêncuwênî”nîn bu şiiri tam bir kadın hakları beyannamesi gibidir.

Kürdistan kızlarının haline acıyor ve eğer durumlarını izah etmeye kalkarsak 100 destan bile yetmeyecektir diyor.   Kürdistan kızları   insanlıktan çıkarılmış ve hayvanlardan daha aşağı duruma düşürülmüşler.   Kızları   15 yaşına   kadar dışarda ve çöl de çalıştırırlar..   Evlilik zamanı geldiği zaman   ya zorla verirler, ya   kız karşılığında   kız vererek esir ederler yada   bir pise ve ihtiyara verirler. Bunun sorumlusu ise   baba ve kardeşleri ve bu kızlarla evlenenlerin ise kıyamete   yakalarına yapışırlar.

Sonuç olarak   Muftî Pêncuwênî     ben samimiyim ve kimseye düşmanlık yok, hizmet olmasa   hiç bir şeyde    gözüm yok diyor.

Muftî Pêncuwênî   bir toplumsal yaraya   dikkat çekerken kendisini   dışardan tutmuyor ve   bu geleneği ve tabuları yıkmayı   kendi ailesinden başlatıyor.

Muftî Pêncuwênî   kızına   karşı   nasıl davranacağını bir şiirinde   sohbet biçiminde veriyor:

“KIÇ: babe nêzîke katî arzûm,

xozge emzanî kê ebê be şûm,

min zor etrsim ke bemdey be şû,

bemdey be kesî be xulq û bedxû,

ya le ber ewey ke paredare,

ya kurî axa û beg û zordare,

ya blên kurî xizmî xomane……

MUFTÎ:   Kiçim tê egem awatit çîye,

Ew fikre kone lelay min nîye,

Şerte be şerhî û fermûyî quran

Min betedem be şû netxeme zîndan,

Her kesî ke xot hezî lê ekey

Hîç   nawestî lêy zû   şû pê ekey”

Özet olarak Muftî Pêncuwênî’nin kızı, babasına   evlenme zamanı yakındır, kendisini  kime vereceğini sorar .. Ardından     huysuz birine,   paralı birine, ağa, bey ve   zordar birine   yada bir akrabalarına   vereceğinden   korktuğunu   söylüyor.

Muftî Pêncuwênî   ise kızına     umudunu anladığını, bu   köhne fikirlere sahip olmadığını,   kuran üzerine yemin ederek   eğer   kendisini evlendirirse zindana koymayacağını ve     her kimi seviyorsa, durmadan   gidip onunla evlenmesini ister.

Muftî Pêncuwênî   toplumsal reformlardan yana biri olarak   kızını   erkek çocuklarla birlikte   okula gönderiyor. Mufti’nin bu girişimi çevrenin ve din adamlarının tepkilerine   neden oluyor.   Mufti’nin bu girişimlerini   dine ve Kuran’a   aykırı olduğunu söylüyorlar.

Mela Abdulqadri   Armerdi, Muftî Pêncuwênî’ye     şiirli   bir mektup   yazıyor. Kızların   okula gönderilmesi   olayı   Tanrı’nın   gazabına   neden olacağını   yağmur yerine   ateş yağacağını söylüyor.

Muftî Pêncuwênî   Mela Abdulqadri’ye verdiği cevapta:

“…………………………

Fermûte kiçan bo mekteb eçin,

Key xwa fermûye xwendewar nebin,

Ewaniş wekî to ademîzadin,

Şerîkî pîyawin, hur û azad in,

Jinî welatan bûn bekarbedes,

Toş emir ekey bixrête qefes

Nûsîn be Kurdî takey kufire lat,

Bo çi lat naxoşe zmanî welat—————“

Muftî Pêncuwênî   verdiği cevapta   kızların niçin okula gittiğini   soruyorsunuz,   Tanrı nerede söylemiş kızlar   okuma ve yazma öğrenmesinler!! Onlar da senin gibi insan, erkeklerin ortağı hür ve özgürler.   Başka ülkelerde   kadınlar yönetici, sen ise kafese koymayı emir ediyorsun!!! Kürdçe yazmak   senin için niçin küfürdür, senin için ülkenin dili niçin kötüdür diyor.

Şiir uzun olduğundan dolayı aktarmadım.. Ama   Muftî Pêncuwênî   sadece   kadın haklarını değil, Kürd dili ve kültürünü de   sahipleniyor ve   o dönemler Arapça’yı Kuran’ın dili diye empoze edenlere de tavır alıyor.

Muftî Pêncuwênî torunlarından biri olan Serdar Hemereş   annesinin anlatımlarından hareket ile   Spêde kanalının   Mufti   üzerine yaptığı bir programa “ Kanalî Spêde, Mêjûy Mela Kafir Deşêwînêt” adlı makalesiyle cevap veriyor.

Annesinin anlatımlarına göre   mahallenin çocukları   onları sürekli rahatsız ediyorlardı. Müfti’nin çocukları   mahalle çocuklarından dolayı korkularından dışarı çıkamıyorlarmış, çocuklar camlarını kırıyor, peşlerine düşüyor “Mela Kafirin kızı”   yada “Mela Kafirin oğlu” diye taciz de bulunuyorlarmış.

Muftî Pêncuwênî ‘nin   camiye gitmediği, namaz kılmadığı ve kız çocuğunu erkek çocuklarla beraber   okula gönderdiğine   dair   sadece Pêncuwên’de   değil, tüm çevre bölgelere yayılıyor.

Muftî Pêncuwênî ve   ailesi   Pêncuwên’de   ciddi bir toplumsal izolasyon ile karşı karşıya kalıyorlar.. O dönem Pêncuwên’de   bazı   Yahudi aileler var.   Müfti ile en yakın ilişkide bulunan ve bayramlarda       onu   ziyaret eden   onlarmış.

Muftî Pêncuwênî’nin kızının anlatımlarına   göre   “Fakir ve yoksulların şairi olarak bilinen Qaneh”    bölgeye geldiği zaman   Muftî Pêncuwênî’yi   ziyaret ediyormuş.   Şair Qaneh tanrıya inanmamasına rağmen   halkla ilişkilerini koparmamak için   camiye gider ve namaz kılardı.   Bundan dolayı halk   şair Qaneh’e   saygı duyardı.     Muftî Pêncuwênî’nin   kızının anlatımlarına göre   Müfti   şair Qaneh gibi yapmıyordu, inatçı, isyancı ve sert kafalıydı, camiye gitmediğinden ve namaz kılmadığından dolayı   çocuklarını da kötü   bir ortama süreklemişti.

Bu arada   şair Qaneh   yine   bir gün Muftî Pêncuwênî’nin evine geliyor ve sabaha kadar Müfti’nin   sadece görünmek için de olsa, çocukları için   camiye gidip namaz kılması konusunda   ikna   ediyor. Müfti’nin kızı   babası ile şair Qaneh’in   camiye   gittiklerini   gördüğü zaman     çok mutlu olduğunu ve kimseden    korkmadan     dışarı   çıkabileceğinden dolayı   sevindiğini   söylüyor.

Muftî Pêncuwênî öldükten sonra da   Pêncuwên din adamları   ailesi üzerine   baskı kurmaya devam ediyorlar. Sürekli olarak çocuklarına   babaları namaz kılmadığından ve oruç tutmadığından dolayı cehenem   ateşinde yandığını söylüyorlar.   Bu söylentiler   Muftî Pêncuwênî’nin küçük oğlu üzerine bir hayli etkili oluyor. Bir gün   küçük oğlu babasının mezarı başında bulunduğu bir sırada   acı çeken bir ses yada   haykırış   duyuyor. Müfti’nin oğlu bu duyduklarını çevresine anlatıyor ve bu söylenti     bölgedeki   din adamlarının   kullaklarına gidiyor.     Din adamları    Muftî Pêncuwênî’nin oğluna   “duyduğu ses, babasının sesi olduğu,   cehenem ateşinde yandığı ve eğer babasının Tanrı tarafından af edilmesini istiyorsa her gün mezarının başına gidip Kuran okumasını “ istiyorlar.

Muftî Pêncuwênî’nin oğlu   sürekli olarak babasının mezarına   gidip Kuran okuyor ve aşırı dindar bir insan oluyor. Müfti’nin oğlunun din adamlarının etkisinde kalması “babasının ruhunu kurtarma” girişimi, aile içinde de tartışma ve rahatsızlıklara neden oluyor. Muftî Pêncuwênî’nin    eşi   ölene kadar   sürekli olarak oğlunu “babasının düşmanlarını sevindirdiğine”   dair suçluyormuş.   Serdar Hemereş’in   anlatımlarına   göre   annesi yani Mufti kızı da   vasiyetnamesinde   “öldüğü zaman   Kuran   Mame Qale’nın Şimşalı ile toprağa verilmesini”   istemiştir.(Mame Qale için https://www.youtube.com/watch?v=uUVOfo4T0vk )

Sonuç olarak Muftî Pêncuwênî  tüm yaşamı boyunca   kadın hakları, Kürdistan davasını ve   emekçi haklarını savundu.   Eğitim ve bilimle     Kürd   insanın     din yobazlarından   kurtulabileceğine inandı ve savundu.. Muftî Pêncuwênî    teorik olarak   söylediklerini, pratikte de uyguladı. Burada kısa bir makale çerçevesinde Muftî Pêncuwênî    tümden anlatmanın imkanı yok.   Kısa da olsa   Kuzey Kürdlerinin     “Mela Babî”, “Mela Kafîr”   yada   “Mela Agirperest” diye saldırılara uğrayan   Muftî Pêncuwênî’den haberdar etmek istedim.

Kaynaklar:

Dr. Maruf Xaznedan, Mêjûy Edebî Kurdî,   Beşî şeşem,   Dezgayî Aras,

Dr. Aras Mehemed Saleh,  “Muftî Pêncuwênî şaîrekî reformxwaz, Kovarî Raman

Serdar Hemereş,    “ Kanalî Spêde, Mêjûy Mela Kafir Deşêwînêt” Malpera Kurdistanpost

Aso Zagrosî