Talan Edîlen   Kürd  Kültür Mirası: Sorewerdîler ve  Şarezorîler(3)

Aso Zagrosi

Sözünü  ettiğimiz  şehirlerin  etnik  durumunu tespit etmek için   eski kaynaklarda  bir hayli belge var.    Şarezor ve  Sorewerd  üzerine  duran tarihçilerden biri de  Yâkût el-Hamawî  yada   diğer ismi  ile Yaquti El Romi (1179-1229) Mucemü’l Büldan adlı  eserinde    üzerine duruyor:  “Şarezor,  Cibal  bölgesinde   Hamadan ve  Hewler arasına  düşüyor,  halkının tamamı  Kürdtür”  diyor.( Akt. Muhsin Mamel Muhammed,  Kurdistan le Kitebi  Teqwim El Buldani  Ebul Fiday Eyyubi,   Mukriyani,   2014  Hewler,  sayfa 131)

Şarezor ve  Sorewerd’den   söz  eden  bir  başka  tarihçi, aynı zaman  filozof,     politikacı ve   çoğrafyacı (1273-1331) olan Necmeddin Eyyübi’nin torunu   EBU FİDA  EYYÜBİdir.. Takvim ül Buldan (Şehirler Dizisi)adlı  eserinde   bir  çok  Kürd  şehrinden  söz ediyor.  Abu Fida   Sorewerd  için  “Sorewerd  küçük bir şehirdir.  Halkının  çoğunluğu  Kürd olup  Zencan şehrine yakındır”  diyor.(Akt. Muhsin Mamel Muhammed,  Kurdistan le Kitebi  Teqwim El Buldani  Ebul Fiday Eyyubi,   Mukriyani,   2014  Hewler,  sayfa  136)

Ebu Fida  Eyyubi’ye  göre      “Şarezor  şehri    Cibal Bölgesinde   Hamadan ve  Musul arasında  düşüyor,   Zuhak  oğlu  Zor tarafından  kurulmuş   bundan  dolayı kendisine   Şare  Zor  deniliyor”  diyor.(Muhsin Mamel Muhammed, age, sayfa  131)

Daha  önce  de  başka  kaynaklardan aktardığım  gibi  Şarezor ve  Sorewerd  Kürdlerin  kadim  yerleşim yerleriydi.   Şarezor, Dinewer ve   Sorewerd   gibi   şehirler   işgalci  güçler  tarafından  yıkılmadan önce  ve  sonrası  tarihçilerin  ve coğrafyacıların   ilgi alanından  çıkmadılar.  Bu  ilginin  esas  nedenlerden  biri ve  belki en önemlisi  bu  şehirlerin  dünya  kültür cephesine,  felsefe,  tarih,  edebiyat, tıp ve  daha   bir  çok  alanda   kazandırdıkları   tarih  şahsiyetlerdir.

Dr.  Abdullah  Heyani    “Şarezor  Tarihi Şahsiyetleri”  üzerine  yaptığı   bir araştırmada şöyle yazıyor:  “Gerçekten de   Şam, Halep, Bağdat ve   Musul’da   Qadi    olarak  çalışanlar  ya  Şarezorludur  yada    Şarezor bölgesinden  gelmektedir”  diyor.(akt,  Soran Hemereş,   Şemseddin Şarezori    Historyofkurd.com)

Şarezor  hakkında   daha   yakın bir  zamana  ilişkin  olarak  verebileceğimiz  önemli  şahsiyetler  biri  Mevlana Xalid ve  Nalîdir.  Nakşîbendî    tarikatını  tüm    Orta ve  Yakın Doğu’ya  yayan  yanlış  olarak  Mevlana  Xalid Bağdadi  olarak  adlandırılan  Mevlana  Xalid  Şarezorîdir.   Mevlana  Xalid’ın   Kürdçe  şiir  diwanı  olmamış  olsaydı, yada   diğer  alimleri gibi  bundan   1000  yıl  önce  yaşamış  olsaydı, belki  şimdi  onunda  etnik  kimliğini  tartışmış  olacaktık..   Nalî Şarezorî  de    Soran  Edebiyatı  dediğimiz  edebiyatın  kurucu beyni ve  doruğudur. 

Bu genel durum tespitinden   sonra    kısaca   şu tespiti  yapabiliriz.  Şarezor ve  Sorewerd   ilim ve irfan  diyarı  olduğu  zaman,   hiç bir tarihçi   o döneme ilişkin  Arap ve Farsları   bu şehirlerde  yerleşik  bir yapılanma  olarak   gündeme getirmiyor.   Bölge  Kürd  Mirleri tarafından   yönetiliyor. 

Şimdi  kısada   olsa   Kürd  alimi ve   filozofu   Sorewerdî   hakkında   bazı  bilgiler  vermek  istiyorum.

Şahabeddîn  Sorewerdî(1155?- 1191)

Sorewerdî derken “Şêxê Şehîd”,   “Şêxê Îşraq”  ve  Ebu l Futuh”     olarak üzerine  duracağımız  dünyaca  tanınan   Kürd    din alimi,  felsefecisi   ve  “Ronahî  Dibistan”in    kurucusu  Şahabeddin   Sorewerdî’yi    yine   dünyaca  bilinen     Şêx Ebu Necib  Ziyaddin  Abdulkahir  Sorewerdi ve Şêx Ebu Hafiz  Omer  Şahabeddin   Sohrewerdi   ile  karıştırmamak  lazım   Bu  Kürd  şahsiyetleri   bundan   yaklaşık  olarak  1000 yıl  önce  yaşamışlardı ve  yüzlerce  eserleri    günümüze kadar  ulaşabildi.  Bilindiği gibi  Şêx Ebu Necib  Ziyaddin  Abdulkahir  Sorewerdi ve  Şêx Ebu Hafiz  Omer  Şahabeddin   Sohrewerdi   akrabalar..    

Bizim   şimdilik  üzerine  duracağımız  “Şêxê Şehîd”,   “Şêxê Îşraq”  ve  Ebu l Futuh”     olarak bilinen “Ronahî  Dibistan”in    kurucusu  Şahab  Sohrewerdidir.

Şahabeddin  Sohrewerdî’nin   tam  ismi   Şahabeddin Yahya bin Habeş bin Emîrek Sührewerdîdir.    Kürd  çevrelerinde    daha  çok Şahab  Sorewerdî  olarak  biliniyor.

Şahab  Sorewerdî   hakkında   en  çok   bilgi veren,  biyografisini   yazan ve kendisini   onun devamı  olarak  gören Kürd asılı   Şemseddin Şarezorîdir.

Şahab  Sorewerdî     tarihi tam olarak  bilinmemesine rağmen    1155 yılının  cıvarında   Sorewerd  şehrinde    dünyaya  geldi.   İlk  eğitimini    Sorewerd’e   gerçekleştiriyor.  Daha  sonra   Maraga şehrine  gidiyor Şeyh  Mucededdin  Gîlî’nîn   yanında    eğitimine  devam  ediyor.( Mamoste  Mela Cemil    Rojbeyani   Gîlî  yerine  Geylanî   soy ismini  kullanıyor)  Fahredddin  Razi’de   Mucededdin  Geylani’nin   öğrencilerinden biridir.  İslam felsefecileri için de  tanınan  bir şahıstır.  Şahab  Sorewerdî    ile  Fahredddin  Razî    arasında  görüş alış verişi ve  mektuplaşmaları  biliyoruz.   Sohrewerdî’nin  öğrencisi ve  devamcısı olan  Şemseddin Şarezorî,   “Sorewerdi’nin  Fahreddin Razi’nin  felsefi kapasitesi  konusunda kuşkusu vardı”  diyor.  Fakat,  Fahredddin  Razî’nin    Sorewerdi’ye  karşı  yaklaşımı tam tersidir.   Anlatılanlara  göre    Sohrewerdi’nin  öldürülmesinden  sonra  Talwihat  adlı  eserinin  bir nushası    Fahredddin  Razî’nin    eline  geçiyor ve  öpüp başının  üstüne  koyuyor.(Henry  Corbin,  age  sayfa  13)

Şahab  Sorewerdî     Maraga’dan  sonra   o dönem   Tıp  konusunda   daha  doğrusu İbni  Sina  çevrelerinin  etkili  olduğu  İsfahan’a  geçiyor. Şahab  Sorewerdî   Omer İbn Sahlan  Sawaji’nin     eserlerini  inceliyor.  İbn Sahlan’ın   İbni Sinacıların  düşünceleri üzerine  yazdığı  bir  eseri  o  dönem Farsça’ya  çeviriyor ve  kendi  eserlerinde de kullanıyor.   Ayrıca  Şahab  Sorewerdî    İsfahan’da   Sofist  çevrelerin  içine  de  giriyor.  Daha  sonra  Sorewerdî     Kuzey  Kürdistan’a  geçiyor.   Sorewerdi’nin   yaşamı ve  eserleriyle   ilgilenen  tüm  araştırmacıların  ortak   düşüncesi  “O  Diyarbakir ‘da    kalmaktan  hoşlanıyordu”(Henry Corbin,  Suhrawerdî  d’Alep(……..1191)  Fondateur  de la doctrine illuminative (İşraqi)   Paris,  1939, sayfa  7)

Şahab  Sorewerdî’nin  öğrencisi ve  düşüncelerinin  sürdürücüsü  Şemseddin  Şarezorî   onun  kısa  ömrü  boyunca  yaptığı  gezilere   dair anekdotu   şöyle  anlatıyor.   Şahab  Sorewerdî  “ömrüm  30 yıla  ulaştı,  bilimler  konusunda   yetkin birini, anlamlı  araştırmaları  yapan  birini  aradım, fakat kimseyi bulamadım.”   diyor.(Mehemed Hicazi, age,  sayfa  178)   

Şemseddin  Şarezorî ,   Sorewerdi  için    bundan  dolayı “ bazen Diyarbakır’da  bazen  Şam’da    bazen de  Rum’daydı”  diyor.  

  Şahab  Sorewerdî   Kuzey  Kürdistan’a  geldiği zaman  o  dönemin  tanınmış alimlerden  olan  Fahreddin Mardînî/Mêrdînî’den   dersler  alıyo.  Fahreddin  Mêrdînî  tıp  ve  felsefe  konusunda   uzman  olan   bir insandı.  Sorewerdî    ondan  tıp ve  felsefe  derslerini  alıyor ve   süreç  içinde     arkadaş  oluyorlar.  

Fahreddin  Mêrdînî   öğrencilerine   Sorewerdi için  “  bu genç   ateş  ve  sabahın  ışıldayan   güneşi  gibidir.  Tüm  yaşamın boyunca   onun  gibi  birini  görmedim. Onun  yaygın   olan düşüncelere  aldırmadan  giriştiği felsefî incelemelerin başına iş açacağından ve yitirmesine  neden olacağından  korkuyorum”   diyor.(İbn Abi Osaybia’dan  akt.  Henry  Corbin: 1971, sayfa 12)  Ne   yazık ki  Fahreddin  Mêrdînî’nin   Sohrewerdi’nin  geleceği için  ön görüleri   doğru  çıkıyor  ve  Sorewerdi  öldürülüyor.

Devam  edecek

24 Nisan 2016

Aso Zagrosi